Ból jajnika w ciąży – co oznacza i jakie są jego przyczyny?

Kłucie i ból jajników w ciąży: umiejscowienie i charakter dolegliwości

Dolegliwości, które przyszłe mamy określają jako ból jajnika w ciąży, zwykle pojawiają się po jednej stronie, w okolicy miejsca, w którym anatomicznie zlokalizowany jest ten narząd. „Kłucie jajnika” może doskwierać na każdym etapie ciąży, chociaż na wczesnym jej etapie obserwowane jest częściej.

Ból prawego jajnika, ból lewego jajnika w ciąży to zwykle potoczne określenie używane przez przyszłe mamy na dolegliwości odczuwane w okolicy podbrzusza i miednicy mniejszej. Są one powszechne, jednak często wzbudzają niepokój zarówno o zdrowie mamy, jak i życie dziecka.

Dolegliwości określane jako „ból jajnika” (na początku ciąży lub później) mają różne przyczyny. Czasami rzeczywiście boli jajnik, ale najczęściej wynikają one z fizjologicznych (naturalnych) zmian w organizmie ciężarnej – działania hormonów, rozciągania więzadeł macicy czy powiększania się macicy. Każdy przypadek wymaga jednak oceny lekarskiej, ponieważ podobne symptomy mogą towarzyszyć także stanom patologicznym, zarówno położniczym, jak i niepołożniczym¹. Ból podbrzusza jest podstawowym objawem klinicznym m.in. poronienia².

Mimo że dolegliwości bólowe w ciąży pojawiają się często i w większości przypadków mają charakter fizjologiczny, przyszła mama nie powinna ich bagatelizować. Badania wskazują, że wiele kobiet zgłasza lekarzowi dopiero krwawienie, a ból, upławy czy obrzęki ignoruje, choć mogą one świadczyć o rozwijającej się patologii, w tym np. o stanie przedrzucawkowym³.

Ból jajnika w ciąży – pigułka wiedzy

Wiele kobiet określa jako ból jajnika odczuwane kłucie lub ciągnięcie w podbrzuszu. Zwykle ta dolegliwość nie pochodzi jednak z samego jajnika, ale z więzadeł macicy bądź jej ruchów lub ucisku na sąsiednie narządy.

Przyczyny fizjologiczne

• Rozciąganie więzadeł macicy – pod wpływem hormonów (m.in. relaksyny i progesteronu) więzadła podtrzymujące macicę rozluźniają się i rozciągają, co może powodować kłujący ból po jednej stronie podbrzusza, także przy kaszlu, kichaniu lub zmianie pozycji⁴.

• Powiększanie się macicy – rosnąca macica uciska żołądek, jelita, pęcherz i otrzewną⁵, co może powodować uczucie kłucia lub rozpierania.

• Skurcze Braxtona-Hicksa (II–III trymestr) – nieregularne, niebolesne lub umiarkowanie bolesne twardnienia brzucha⁶.

Możliwe niefizjologiczne przyczyny takiego bólu

• Ciąża pozamaciczna – jednostronny, narastający ból i plamienie.

• Poronienie – ból skurczowy z krwawieniem.

• Schorzenia przydatków, np. zapalenie, skręt jajnika lub jajowodu – ostry, nagły ból, często z towarzyszącymi nudnościami.

• Guzy lub torbiele jajnika – uczucie pełności, wzdęcia, pobolewanie.

• Zapalenie wyrostka robaczkowego – ból przesuwający się w okolice prawego talerza biodrowego (czasem odczuwany jako ból prawego jajnika).

• W ciąży częste są też infekcje układu moczowego lub pochwy – ból, pieczenie, częstomocz, upławy.

Ból powinien niepokoić i wymaga pilnej interwencji, gdy:

• Nie ustępuje w spoczynku.

• Jest nagły, silny, jednostronny lub promieniuje.

• Towarzyszy mu krwawienie, gorączka, nudności, osłabienie lub omdlenia.

Co oznacza ból jajnika w ciąży – 1. trymestr

Dolegliwości odczuwane jako ból jajnika we wczesnej ciąży są często spotykanym i zwykle fizjologicznym objawem, o ile są łagodne bądź umiarkowane i nie towarzyszą im inne symptomy jak gorączka, krwawienie czy upławy.

Fizjologiczne dolegliwości bólowe na początku ciąży

Łagodne odczucia bólowe mogą być związane z implantacją zapłodnionej komórki jajowej w jamie macicy. Obecność i zagnieżdżenie się zarodka bywają przyczyną dolegliwości i dyskomfortu, w tym tzw. krwawienia implantacyjnego⁷. Pierwsze objawy ciąży mogą obejmować m.in. uczucie ciągnięcia lub kłucia w podbrzuszu, wynikające z wczesnych zmian hormonalnych, zwiększonego ukrwienia macicy i zmian w endometrium⁸.

Ból określany jako „kłucie jajnika” może w rzeczywistości pochodzić także z więzadeł macicy oraz tkanek miednicy lub otrzewnej. We wczesnej ciąży, pod wpływem podwyższonego stężenia hormonów – przede wszystkim relaksyny, a także progesteronu i estrogenów – dochodzi do stopniowego rozluźniania więzadeł podtrzymujących macicę i zwiększenia ich podatności na rozciąganie⁹. Powiększająca się macica może dodatkowo napierać na okoliczne struktury, co nasila odczuwanie bólu w podbrzuszu i może być interpretowane przez pacjentkę jako ból jajnika.

Ból związany z patologiami i powikłaniami wczesnej ciąży

Dolegliwości odczuwane jako ból jajników we wczesnej ciąży jednak mieć także inne, niefizjologiczne przyczyny. Najczęściej należą do nich:

• Ciąża pozamaciczna – stan, w którym zarodek zagnieżdża się poza jamą macicy, najczęściej w jajowodzie. Dotyczy około 1–2% ciąż. Pierwsze objawy mogą przypominać zwykłą ciążę, ale pojawia się jednostronny ból podbrzusza, często z plamieniem lub lekkim krwawieniem. Jeśli ból nagle staje się bardzo silny, towarzyszą mu osłabienie, zawroty głowy lub omdlenie – to sytuacja alarmowa i konieczna jest pilna pomoc lekarska. Rozpoznanie opiera się głównie na badaniu USG przezpochwowym i oznaczeniu poziomu β-hCG we krwi. Leczenie dobiera lekarz – czasem wystarczy farmakologia, ale niekiedy trzeba przeprowadzić zabieg (zwykle laparoskopowy)¹⁰.
• Poronienie – utrata ciąży przed 22. tygodniem. Zwykle objawia się krwawieniem lub plamieniem z dróg rodnych i bólem podbrzusza; przy obfitym krwawieniu, silnym bólu, zawrotach głowy lub omdleniu konieczna jest pilna pomoc lekarska. Rozpoznanie opiera się na badaniu ginekologicznym, USG i poziomie β-hCG. Po uwidocznieniu akcji serca dziecka ryzyko poronienia spada do ok. 3%, a po 13. tygodniu do ok. 1%. Leczenie zależy od sytuacji. U kobiet Rh(–) podaje się immunoglobulinę anty-D. Przy powtarzających się poronieniach lekarz może zalecić dodatkową diagnostykę, np. badania macicy, krwi lub genetyczne¹¹.

Kłujący ból jajnika w ciąży – 2. trymestr

W tym okresie dochodzi do znacznego powiększania się macicy, co może powodować ucisk na sąsiadujące narządy i struktury anatomiczne.

Rozciąganie więzadeł, zwłaszcza więzadła obłego macicy, to jedna z częstszych przyczyn bólu odczuwanego jako ból jajnika w ciąży. Pod wpływem powiększającej się macicy więzadła napinają się i rozciągają, co może powodować kłucie, ciągnięcie i ból po jednej stronie podbrzusza (przypominający ból jajnika), promieniujący do pachwiny. Dolegliwości nasilają się zwykle podczas zmiany pozycji, chodzenia, gwałtownych ruchów czy napinaniu powłok brzusznych, dlatego wiele kobiet skarży się również na ból jajnika przy kaszlu w ciąży¹².

Inne przyczyny tego typu dolegliwości to m.in.:

• Skręt jajnika/jajowodu – nagły stan, w którym jajnik, jajowód lub oba te narządy skręcają się wokół własnej osi, co zaburza dopływ krwi. Schorzenia przydatków są jednak rzadkie w ciąży (ok. 0,5–2,2% ciąż). Zwykle powodują ostry, jednostronny ból podbrzusza, nasilający się przy ruchu; często towarzyszą mu nudności lub wymioty. Wymagają pilnej diagnostyki (USG) i leczenia operacyjnego – zbyt późna interwencja może prowadzić do martwicy jajnika i zapalenia otrzewnej, która może prowadzić do poważnych konsekwencji¹³.
• Guzy łagodne jajnika – występują u ok. 2–9% ciężarnych i najczęściej są to łagodne torbiele, które zwykle zanikają w I trymestrze. Diagnostyka opiera się głównie na USG, a w razie potrzeby na rezonansie magnetycznym. Zmiany złośliwe są rzadkie (ok. 2–13%) i w większości można je bezpiecznie leczyć, indywidualnie dobierając postępowanie do rodzaju guza i wieku ciąży¹⁴. Objawy – jeśli się pojawiają – najczęściej obejmują uczucie pełności lub pobolewanie podbrzusza, wzdęcia, zaparcia, parcie na pęcherz lub odbytnicę¹⁵.
• PCOS a ciąża. W zespole policystycznych jajników (PCOS) często występuje przewlekły ból podbrzusza lub miednicy, który może się nasilać w czasie ciąży pod wpływem zmian hormonalnych, obrzęków i napięcia tkanek. Pojawia się też uczucie ciężkości w dole brzucha, zmęczenie, kołatanie serca, bóle głowy czy obrzęki. Warto zgłaszać także ból w nadbrzuszu, mroczki przed oczami lub nagłe pogorszenie samopoczucia, bo mogą to być sygnały stanu przedrzucawkowego¹⁶. PCOS wiąże się ze zwiększonym ryzykiem powikłań takich jak cukrzyca ciążowa, nadciśnienie, stan przedrzucawkowy, poronienie i przedwczesny poród, dlatego ciąża wymaga częstszych kontroli¹⁷.
• Infekcje intymne – ból w podbrzuszu może wynikać również z infekcji układu moczowego lub pochwy. Bakteryjne zakażenia dróg moczowych są najczęstsze – sprzyja im utrudniony odpływ moczu, obecność glukozy w moczu i ucisk macicy na moczowody. Oprócz bólu występuje pieczenie przy oddawaniu moczu, częstomocz. Nieleczone ZUM zwiększają ryzyko przedwczesnego porodu i niskiej masy urodzeniowej dziecka¹⁸. Podobne dolegliwości daje grzybicza infekcja pochwy. Typowe są świąd, pieczenie, ból podczas współżycia lub mikcji oraz grudkowate, białe upławy w ciąży. W przewlekłej postaci infekcja może nawracać nawet kilka razy w roku¹⁹.
• Zapalenie wyrostka robaczkowego – najczęściej zaczyna się bólem w nadbrzuszu lub okolicy pępka, który po kilku godzinach przesuwa się nad prawy talerz biodrowy. Na tym etapie ból może być mylony z bólem prawego jajnika, bo umiejscawia się w podobnym miejscu i nasila przy ruchu. Dolegliwościom mogą towarzyszyć nudności, wzdęcia czy brak apetytu – objawy, które łatwo przypisać samej ciąży²⁰. Jeśli ból po prawej stronie szybko narasta lub nie ustępuje, potrzebna jest konsultacja lekarska – szybkie rozpoznanie pozwala na bezpieczne leczenie chirurgiczne i zapobiega późniejszym powikłaniom.

Kłujący ból jajnika w ciąży – 3. trymestr

W trzecim trymestrze macica osiąga największe rozmiary i nasila się jej aktywność skurczowa. Pojawiają się skurcze Braxtona-Hicksa, czyli skurcze o dużej amplitudzie i niskiej częstotliwości, które w ostatnich tygodniach ciąży stają się silniejsze i częstsze²¹. Kobiety opisują je jako twardnienie brzucha, rozpieranie lub kłucie w podbrzuszu, czasem jednostronne i odbierane jako ból jajnika. Rosnąca macica dodatkowo uciska żołądek, jelita, pęcherz, nerwy i naczynia²², co także może powodować ból w dole brzucha. W tym okresie ból może jednak wynikać również z innych, wcześniej omówionych przyczyn – np. rozciągania więzadeł, torbieli jajników czy zapalenia wyrostka robaczkowego.

Skurcze Braxtona-Hicksa to fizjologiczna aktywność macicy, ale bywają mylone z patologicznym bólem. Zwykle nie mają stałego rytmu i nie powodują krwawienia ani zmian w szyjce macicy. Jeśli jednak ból pojawia się regularnie i narasta lub dołączają inne objawy (np. krwawienie, osłabienie ruchów płodu, gorączka), wymaga pilnej interwencji, gdyż może świadczyć o powikłaniu, takim jak stan przedrzucawkowy czy odklejenie łożyska²³.

Metody łagodzenia bólu jajników w ciąży

Ból jajników w ciąży, choć często jest naturalnym objawem fizjologicznym, może być źródłem znacznego dyskomfortu. Istnieje jednak kilka metod, które są pomocne w łagodzeniu tych dolegliwości. Każdą metodę należy skonsultować z lekarzem prowadzącym ciążę.

Odpoczynek i odpowiednie ułożenie ciała

Leżenie na lewym boku pomaga zmniejszyć ucisk macicy na narządy miednicy, poprawia przepływ krwi i może łagodzić napięcie więzadeł. Przyszła mama powinna unikać długiego stania i gwałtownych ruchów oraz znaleźć pozycję, w której dolegliwości wyraźnie słabną.

Ciepłe okłady

Lekko ciepły (nie gorący) termofor lub okład przykładany na podbrzusze albo dolny odcinek pleców może na krótko złagodzić napięcie mięśni i więzadeł. Temperatura nie powinna powodować przegrzania skóry ani podnoszenia temperatury ciała – przeciwwskazane są gorące kąpiele, sauna, jacuzzi. Jeśli pojawia się uczucie gorąca, zawroty głowy lub skurcze macicy, należy przerwać.

Lekka aktywność ruchowa

Spacery, ćwiczenia rozciągające dla ciężarnych i łagodna joga poprawiają krążenie, zmniejszają sztywność mięśni i więzadeł. Ruch zalecany jest jednak tylko wtedy, gdy ciąża przebiega prawidłowo i lekarz nie wprowadził ograniczeń. Jeśli ból nasila się podczas wysiłku, należy przerwać ćwiczenia.

Techniki relaksacyjne

Ćwiczenia oddechowe, relaks, medytacja lub prosta uważność pomagają zmniejszyć napięcie mięśniowe i obniżają percepcję bólu. Stres zwiększa odczuwanie dolegliwości, więc spokojny oddech i rozluźnianie ciała mogą przynieść zauważalną ulgę.

Leki przeciwbólowe – tylko po konsultacji z lekarzem

Na silny, ostry ból lekarz może zalecić paracetamol, który uważa się za bezpieczny w ciąży przy stosowaniu w odpowiednich dawkach i przez krótki czas. Innych leków przeciwbólowych (np. ibuprofenu) nie należy przyjmować samodzielnie – ich stosowanie w ciąży jest ograniczone zależnie od trymestru.

FAQ:

1. Co oznacza ból lewego jajnika w ciąży (2. trymestr)?

Przyczyny bólu jajnika w ciąży są często związane z fizjologicznymi zmianami, takimi jak rozciąganie więzadeł macicy. Jeśli jednak bólowi towarzyszy gorączka, krwawienie, nudności czy wymioty, należy się pilnie skonsultować z lekarzem.

2. Jak łagodzić ból jajników w ciąży?

Łagodzeniu fizjologicznych dolegliwości sprzyja odpoczynek, stosowanie ciepłych okładów, techniki relaksacyjne i lekka aktywność fizyczna. Metody najlepiej skonsultować z lekarzem.

3. Kiedy zgłosić się do lekarza przy bólu jajnika w ciąży?

Zgłoś się do lekarza silnym i nieustępującym bólem brzucha, gorączką, krwawieniem z dróg rodnych, nudnościami i wymiotami, osłabieniem. Takie objawy mogą wskazywać na poważne komplikacje wymagające pilnej interwencji medycznej.

4. Czy ból jajnika przy kichaniu w ciąży jest naturalny?

Tak, jeśli pojawia się krótko przy kichaniu czy kaszlu, zwykle wynika z napięcia więzadeł podtrzymujących macicę i jest naturalny. Jeśli jednak ból jest silny, jednostronny lub nie ustępuje, trzeba się skonsultować z lekarzem.

Bibliografia:

1. Bauer A. Z. i in., Paracetamol use during pregnancy — a call for precautionary action, „Nature Reviews Endocrinology” 2021, https://www.nature.com/articles/s41574-021-00553-7 (dostęp 03.11.2025).

2. Caballero-Alvarado J. i in., Powikłane ostre zapalenie wyrostka robaczkowego z zajęciem podstawy wyrostka robaczkowego: Przegląd strategii leczenia operacyjnego, „Polski Przegląd Chirurgiczny” 2024, nr 96(1), s. 65–70, https://ppch.pl/article/01.3001.0053.6868/pl (dostęp 03.11.2025).

3. Cherlin T. i in., Understanding Pain in Polycystic Ovary Syndrome: Health Risks and Treatment Effectiveness, „medRxiv” [Preprint] 2024, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39484281/ (dostęp 03.11.2025).

4. Eyvazzadeh A. D., Levine D., Imaging of Pelvic Pain in the First Trimester of Pregnancy, „Radiologic Clinics of North America” 2006, nr 44, s. 863–877, https://www.ultrasoundtraining.com.au/wp-content/uploads/2020/07/2006-Eyvazzadeh-1st-tri-pain.pdf (dostęp 03.11.2025).

5. Gałęcka M., Szachta P., Nawrotowe grzybice i bakteryjne zapalenia pochwy – charakterystyka przyczyn oraz możliwości terapeutycznych i profilaktycznych, „Forum Zakażeń” 2013, nr 4(2), s. 127–131, https://evereth.home.pl/archiwum-pdf/FZ/2013/2/6.pdf (dostęp 03.11.2025).

6. Goskula T. M., Chaorasias V. S., Analysis of Uterine Contraction: A Review, „International Research Journal of Engineering and Technology” 2021, t. 8, nr 9, s. 1203–1210, https://www.irjet.net/archives/V8/i9/IRJET-V8I9177.pdf (dostęp 03.11.2025).

7. Hai-Feng Yu i in., Association between polycystic ovary syndrome and the risk of pregnancy complications. A PRISMA-compliant systematic review and meta-analysis, „Medicine” 2016, nr 95(51), https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28002314/ (dostęp 03.11.2025).

8. Markowska A., Guzy jajnika w ciąży, „Current Gynecologic Oncology” 2013, nr 11(2), s. 159–165, http://ginekologia.pl/index.php/issues/2013-vol-11-no-2/guzy-jajnika-w-ciazy (dostęp 03.11.2025).

9. Matar M. i in., Vaginal bleeding during pregnancy: a retrospective cohort study assessing maternal and perinatal outcomes, „Journal of International Medical Research” 2025, nr 53(2), https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11806467 (dostęp 03.11.2025).

10. Mieczkowska E. i in., Objawy zmuszające do wizyty u lekarza ginekologa dojrzałe ciężarne – doniesienie wstępne, „Przegląd Menopauzalny” 2013, nr 4, s. 311–314, https://www.termedia.pl/Alarming-symptoms-forcing-mature-pregnant-women-to-visist-gynaecologist-preliminary-report,4,21470,1,1.html (dostęp 03.11.2025).

11. Pinas-Carillo A., Chandraharan E., Abdominal pain in pregnancy: a rational approach to management, „Obstetrics, Gynaecology & Reproductive Medicine” 2017, t. 27. nr 4, https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1751721417300210 (dostęp 03.11.2025).

12. Płoska K., Urban J., Wiedza i świadomość kobiet na temat raka jajnika w: Świadomość kobiet na temat nowotworów w ginekologii, Zeszyty naukowe nr 52, Łomża 2013, Wydawnictwo Wyższej Szkoły Agrobiznesu w Łomży, s. 65–76, https://zeszyty-naukowe.wsa.edu.pl/download/zeszyty/ZN-52.pdf#page=66 (dostęp 03.11.2025).

13. Sikora-Szczęśniak D. L. i in., Izolowany skręt torbieli okołojajowodowej w ciąży – opis przypadku, „Medycyna Ogólna i Nauki o Zdrowiu” 2013, t. 19, nr 3, s. 230–233, https://www.monz.pl/Izolowany-skret-torbieli-okolojajowodowej-w-ciazy-opis-przypadku,73395,0,1.html (dostęp 03.11.2025).

14. Szałek E. i in., Bakteryjne zakażenia układu moczowego u kobiet w ciąży, „Farmacja Współczesna” 2011, nr 4, s. 166–170, https://www.akademiamedycyny.pl/wp-content/uploads/2016/05/201104_Farmacja_001.pdf (dostęp 03.11.2025).

15. Wojda K., Ciąża ektopowa w: Najczęstsze powikłania ciąży cz. II, red. A. Karowicz-Bilińska, U. Kowalska-Koprek, Łódź 2022, Wydawnictwo Uniwersytetu Medycznego w Łodzi, s. 23–32, https://wydawnictwo.umed.pl/wp-content/uploads/2022/11/MONOGRAFIA_08_2022__KAROWICZ_BILINSKA__cz02.pdf (dostęp 03.11.2025).

16. Wojda K., Poronienie w: Najczęstsze powikłania ciąży cz. II, red. A. Karowicz-Bilińska, U. Kowalska-Koprek, Łódź 2022, Wydawnictwo Uniwersytetu Medycznego w Łodzi, s. 7–22, https://wydawnictwo.umed.pl/wp-content/uploads/2022/11/MONOGRAFIA_08_2022__KAROWICZ_BILINSKA__cz02.pdf (dostęp 03.11.2025).

17. Woodfield C. A. i in., Abdominal Pain in Pregnancy: Diagnoses and ImagingUnique to Pregnancy—Review, „American Journal of Roentgenology” 2010, nr 194, s. 14–30, https://ajronline.org/doi/epdf/10.2214/AJR.07.7139 (dostęp 03.11.2025).

18. Yalçınkaya B. i in., Neuromusculoskeletal disorders in pregnancy revisited: Insights and clinical implications, „Joint Diseases and Related Surgery” 2025, nr 36(3), s. 741–750, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/40784007/ (dostęp 03.11.2025).

19. Zachariah S. K. i in., Management of acute abdomen in pregnancy: current perspectives, „International Journal of Women’s Health” 2019, nr 11, s. 119–134, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6371947/pdf/ijwh-11-119.pdf (dostęp 03.11.2025).

Przypisy:

1. A. Pinas-Carillo, E. Chandraharan, Abdominal pain in pregnancy: a rational approach to management, „Obstetrics, Gynaecology & Reproductive Medicine” 2017, t. 27. nr 4, https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1751721417300210 (dostęp 03.11.2025).

2. K. Wojda, Poronienie w: Najczęstsze powikłania ciąży cz. II, red. A. Karowicz-Bilińska, U. Kowalska-Koprek, Łódź 2022, Wydawnictwo Uniwersytetu Medycznego w Łodzi, s. 15, https://wydawnictwo.umed.pl/wp-content/uploads/2022/11/MONOGRAFIA_08_2022__KAROWICZ_BILINSKA__cz02.pdf (dostęp 03.11.2025).

3. E. Mieczkowska i in., Objawy zmuszające do wizyty u lekarza ginekologa dojrzałe ciężarne – doniesienie wstępne, „Przegląd Menopauzalny” 2013, nr 4, s. 313, https://www.termedia.pl/Alarming-symptoms-forcing-mature-pregnant-women-to-visist-gynaecologist-preliminary-report,4,21470,1,1.html (dostęp 03.11.2025).

4. B. Yalçınkaya i in., Neuromusculoskeletal disorders in pregnancy revisited: Insights and clinical implications, „Joint Diseases and Related Surgery” 2025, nr 36(3), https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/40784007/ s. 742, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/40784007/ (dostęp 03.11.2025).

5. C. A. Woodfield i in., Abdominal Pain in Pregnancy: Diagnoses and ImagingUnique to Pregnancy—Review, „American Journal of Roentgenology” 2010, nr 194, s. 14, https://ajronline.org/doi/epdf/10.2214/AJR.07.7139 (dostęp 03.11.2025).

6. T. M. Goskula, V. S. Chaorasias, Analysis of Uterine Contraction: A Review, „International Research Journal of Engineering and Technology” 2021, t. 8, nr 9, s. 1204, https://www.irjet.net/archives/V8/i9/IRJET-V8I9177.pdf (dostęp 03.11.2025).

7. M. Matar i in., Vaginal bleeding during pregnancy: a retrospective cohort study assessing maternal and perinatal outcomes, „Journal of International Medical Research” 2025, nr 53(2), https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11806467 (dostęp 03.11.2025).

8.  A. D. Eyvazzadeh, D. Levine, Imaging of Pelvic Pain in the First Trimester of Pregnancy, „Radiologic Clinics of North America” 2006, nr 44, s. 863, https://www.ultrasoundtraining.com.au/wp-content/uploads/2020/07/2006-Eyvazzadeh-1st-tri-pain.pdf (dostęp 03.11.2025).

9. B. Yalçınkaya i in., Neuromusculoskeletal disorders in pregnancy revisited.

10. K. Wojda, Ciąża ektopowa w: Najczęstsze powikłania ciąży cz. II, red. A. Karowicz-Bilińska, U. Kowalska-Koprek, Łódź 2022, Wydawnictwo Uniwersytetu Medycznego w Łodzi, s. 24–31,

11. K. Wojda, Poronienie, s. 10–19.

12. S. K. Zachariah i in., Management of acute abdomen in pregnancy: current perspectives, „International Journal of Women’s Health” 2019, nr 11, s. 125–126, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6371947/pdf/ijwh-11-119.pdf (dostęp 03.11.2025).

13. D. L. Sikora-Szczęśniak i in., Izolowany skręt torbieli okołojajowodowej w ciąży – opis przypadku, „Medycyna Ogólna i Nauki o Zdrowiu” 2013, t. 19, nr 3, s. 230, https://www.monz.pl/Izolowany-skret-torbieli-okolojajowodowej-w-ciazy-opis-przypadku,73395,0,1.html (dostęp 03.11.2025).

14.  A. Markowska, Guzy jajnika w ciąży, „Current Gynecologic Oncology” 2013, nr 11(2), s. 159, http://ginekologia.pl/index.php/issues/2013-vol-11-no-2/guzy-jajnika-w-ciazy (dostęp 03.11.2025).

15.  K. Płoska, J. Urban, Wiedza i świadomość kobiet na temat raka jajnika w: Świadomość kobiet na temat nowotworów w ginekologii, Zeszyty naukowe nr 52, Łomża 2013, Wydawnictwo Wyższej Szkoły Agrobiznesu w Łomży, s.67, https://zeszyty-naukowe.wsa.edu.pl/download/zeszyty/ZN-52.pdf#page=66 (dostęp 03.11.2025).

16. T. Cherlin i in., Understanding Pain in Polycystic Ovary Syndrome: Health Risks and Treatment Effectiveness, „medRxiv” [Preprint] 2024, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39484281/ (dostęp 03.11.2025).

17. Hai-Feng Yu i in., Association between polycystic ovary syndrome and the risk of pregnancy complications. A PRISMA-compliant systematic review and meta-analysis, „Medicine” 2016, nr 95(51), https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28002314/ dostęp 03.11.2025). 

18. E. Szałek i in., Bakteryjne zakażenia układu moczowego u kobiet w ciąży, „Farmacja Współczesna” 2011, nr 4, s. 166–170, https://www.akademiamedycyny.pl/wp-content/uploads/2016/05/201104_Farmacja_001.pdf (dostęp 08.10.2025).

19. M. Gałęcka, P. Szachta , Nawrotowe grzybice i bakteryjne zapalenia pochwy – charakterystyka przyczyn oraz możliwości terapeutycznych i profilaktycznych, „Forum Zakażeń” 2013, nr 4(2), s. 127–128, https://evereth.home.pl/archiwum-pdf/FZ/2013/2/6.pdf (dostęp 08.10.2025).

20. J. Caballero-Alvarado i in., Powikłane ostre zapalenie wyrostka robaczkowego z zajęciem podstawy wyrostka robaczkowego: Przegląd strategii leczenia operacyjnego, „Polski Przegląd Chirurgiczny” 2024, nr 96(1), s. 65, https://ppch.pl/article/01.3001.0053.6868/pl (dostęp 03.11.2025).

21. T. M. Goskula, V. S. Chaorasias, Analysis of Uterine Contraction: A Review.

22. C. A. Woodfield i in., Abdominal Pain in Pregnancy.

23. S. K. Zachariah i in., Management of acute abdomen in pregnancy, s. 125–126.