Upławy w ciąży – przyczyny i ich rodzaje

Upławy w ciąży – pigułka wiedzy

Pochwa wydziela więcej śluzu pod wpływem hormonów, głównie estrogenu. Ta fizjologiczna wydzielina chroni przed infekcjami, sprzyja utrzymaniu prawidłowej flory bakteryjnej i wspiera tworzenie czopa śluzowego zabezpieczającego macicę i płód przed drobnoustrojami¹. Czasem jednak jest nieprawidłowa – zabarwione, nieprzyjemnie pachnące, nadmiernie wodniste lub gęste upławy w ciąży mogą wskazywać na infekcję lub inny problem wymagający wsparcia lekarza.

Kiedy wydzielina z pochwy jest prawidłowa:

• Konsystencja – śluzowa, lub lekko kremowa, jednolita, bez grudek.
• Kolor – przezroczysty, biały, lekko kremowy lub żółtawy.
• Zapach – neutralny lub lekko kwaśny, niedrażniący².
• Ilość – zwiększająca się wraz z postępem ciąży – to efekt działania estrogenów i wzmożonego ukrwienia narządów płciowych³.

Kiedy należy skonsultować się z lekarzem:

• Wydzielina zmienia kolor na żółty, zielony, szary lub brązowy, ma grudkowatą, pienistą lub bardzo gęstą konsystencję.
• Upławy mają silny nieprzyjemny zapach⁴.
• Pojawia się pieczenie lub świąd okolic intymnych, dyskomfort przy oddawaniu moczu, ból w podbrzuszu itp.
• Występuje krwawienie z dróg rodnych (krwiste upławy)⁵. 

Dlaczego upławy w ciąży należy skonsultować z lekarzem:

Upławy w ciąży mogą świadczyć o infekcji bakteryjnej, grzybiczej lub pasożytniczej, które (nieleczone) zwiększają ryzyko m.in. pęknięcia błon płodowych, przedwczesnego porodu lub zakażeń okołoporodowych⁶.

Wskazówki dla przyszłej mamy:

• Dbaj o higienę intymną, ale nie przesadzaj z kosmetykami – zbyt częste mycie i używanie środków zapachowych może zaburzać naturalną florę bakteryjną.
• Noś przewiewną, bawełnianą bieliznę i unikaj obcisłych ubrań.
• Zrezygnuj z irygacji i dezodorantów intymnych.
• Obserwuj wydzielinę – jeśli jej wygląd, zapach lub ilość się zmienią, skontaktuj się z lekarzem.

Naturalna wydzielina czy upławy?

W czasie ciąży wydzieliny z pochwy jest z reguły znacznie więcej – to naturalna reakcja organizmu na zmiany hormonalne i zwiększony przepływ krwi w obrębie narządów rodnych⁷. Śluz chroni drogi rodne przed drobnoustrojami i sprzyja utrzymaniu równowagi biologicznej pochwy. Prawidłowa wydzielina ma zazwyczaj konsystencję śluzową, mniej lub bardziej kremową, ale jednorodną – bez grudek. Jest przezroczysta, biała lub lekko żółta, ma neutralny lub lekko kwaśny zapach⁸. Takie jej cechy wstępnie wskazują na tzw. eubiozę, czyli zdrową równowagę mikrobiologicznej pochwy.

Nieprawidłowa wydzielina (czyli upławy) wygląda różnie – na jej cechy wpływa rodzaj infekcji. Zwykle zmienia barwę na żółtą, zieloną, szarą lub brązową, przybiera grudkowatą, bardzo gęstą lub pienistą konsystencję, czasem ma nieprzyjemny, np. rybi zapach. Niekiedy kobieta obserwuje wówczas także podrażnienie, pieczenie i swędzenie okolic pochwy czy ból przy oddawaniu moczu. Takie objawy zwykle świadczą o zaburzeniu naturalnej mikroflory i wymagają diagnostyki – wskazuję na infekcję bakteryjną, grzybiczą lub pasożytniczą⁹.

Warto wiedzieć! Znaczenie mikroflory pochwy w ciąży

Mikroflora pochwy to złożony ekosystem, którego równowaga ma zasadnicze znaczenie dla zdrowia kobiety i prawidłowego przebiegu ciąży. Około 95% zasiedlających ją mikroorganizmów stanowią pałeczki kwasu mlekowego z rodzaju Lactobacillus. Bakterie te przekształcają glikogen zawarty w komórkach nabłonka w kwas mlekowy, dzięki czemu utrzymują niskie pH (3,5–4,5) pochwy. Kwaśne środowisko jest niekorzystne dla rozwoju chorobotwórczych bakterii i grzybów¹⁰.

Lactobacillus pełnią też inne funkcje ochronne. Wytwarzają nadtlenek wodoru i bakteriocyny (naturalne substancje o działaniu przeciwdrobnoustrojowym) oraz konkurują z patogenami o miejsce na błonie śluzowej, utrudniając ich namnażanie. Dzięki temu zdrowa mikroflora stanowi skuteczną barierę biologiczną przed infekcjami. 

Gdy liczba pałeczek kwasu mlekowego spada, a pH pochwy się podnosi, dochodzi do tzw. dysbiozy, która sprzyja rozwojowi stanów zapalnych, takich jak waginoza bakteryjna czy grzybica¹¹.

Jak wyglądają upławy w ciąży?

Wygląd i zapach upławów zależy od rodzaju infekcji i patogenu, który ją wywołał¹². Niepokojące cechy wydzieliny i podejrzenie upławów w ciąży należy zawsze skonsultować z lekarzem. Samodzielne rozpoznanie przyczyny jest trudne – podobne objawy mogą występować przy różnych zakażeniach. Skuteczne leczenie i przeciwdziałanie powikłaniom wymaga ponadto odpowiednich preparatów (w tym antybiotyku), co jest możliwe dopiero po badaniu.

Białe i jasnożółte upławy w ciąży (bez zapachu i o jednorodnej konsystencji)

Białe lub lekko żółte upławy na początku ciąży czy w późniejszym czasie często są efektem naturalnych zmian hormonalnych i zwiększonej produkcji śluzu pochwowego. Wydzielina o takiej barwie i konsystencji więc może być zjawiskiem fizjologicznym, zwłaszcza jeśli nie towarzyszą jej inne objawy.

Niepokój powinny wzbudzić wszelkie dolegliwości, takie jak świąd, pieczenie, ból podczas stosunku, uczucie suchości lub podrażnienia. Mogą sugerować początek infekcji bakteryjnej lub grzybiczej, nawet jeśli sam zapach i kolor wydzieliny nie budzą zastrzeżeń. W takiej sytuacji konieczna jest konsultacja lekarska, aby potwierdzić przyczynę i – w razie potrzeby – wdrożyć odpowiednie leczenie.

Jednorodne i nieprzyjemnie pachnące, kremowe lub szare upławy w ciąży

Jednorodne, kremowe lub szare upławy o drażniącym (często rybim) zapachu zwykle świadczą o zaburzeniu naturalnej mikroflory pochwy, najczęściej o waginozie bakteryjnej. To stan, w którym pożyteczne pałeczki kwasu mlekowego zostają zastąpione przez bakterie beztlenowe. Wydzielina ma wtedy rzadką, często mleczną konsystencję, a jej nieprzyjemny zapach nasila się zwłaszcza po stosunku¹³.

Upławom mogą towarzyszyć pieczenie lub świąd (dyskomfort) w okolicach intymnych, chociaż u wielu kobiet waginoza przebiega bez wyraźnych dolegliwości. Według szacunków nawet połowa infekcji bakteryjnych nie daje objawów¹⁴.

Gęste, grudkowate (serowate), białe i żółte upławy w ciąży

Gęste, grudkowate, jasnożółte lub białe upławy przypominające konsystencją twaróg to typowy objaw infekcji grzybiczej – kandydozy pochwy i sromu. Wydzielina jest zazwyczaj bezwonna, ale towarzyszą jej inne dolegliwości – uporczywy świąd, pieczenie, zaczerwienienie i obrzęk okolic intymnych. U niektórych kobiet pojawia się też ból przy współżyciu lub podczas oddawania moczu¹⁵.

Grzybica pochwy w ciąży to infekcja drożdżakami z rodzaju Candida, które w sprzyjających warunkach (np. przy osłabionej odporności, po antybiotykoterapii czy w wyniku zmian hormonalnych) zaczynają się nadmiernie namnażać. Od infekcji bakteryjnej zwykle odróżnia ją odczyn pH pochwy, który pozostaje kwaśny (poniżej 4,5)¹⁶. 

W przypadku wystąpienia objawów grzybicy w ciąży nie należy stosować leczenia na własną rękę. Terapia wymaga dobrania bezpiecznych dla ciężarnej, zwykle dostępnych na receptę preparatów przeciwgrzybiczych.

Pieniące się, żółte i zielone upławy w ciąży

Żółte lub zielone (czasem żółto-zielone) upławy w ciąży mogą wskazywać na zakażenie rzęsistkiem pochwowym, pierwotniakiem Trichomonas vaginalis. Wydzielina wówczas zwykle się pieni i ma nieprzyjemny zapach, a infekcji mogą towarzyszyć dodatkowe objawy – świąd, pieczenie, podrażnienie okolic intymnych oraz ból podczas oddawania moczu lub współżycia¹⁷.

Rzęsistkowica może wywoływać także objawy ze strony układu moczowego, w tym zapalenie pęcherza w ciąży. Zwykle wiąże się ono z takimi dolegliwościami jak uczucie parcia na pęcherz, częste i skąpe oddawanie moczu oraz ból lub pieczenie przy mikcji¹⁸. Zakażenie rzęsistkiem pochwowymwymaga konsultacji lekarskiej i potwierdzenia w badaniu mikroskopowym lub testach laboratoryjnych, ponieważ nieleczone zwiększa ryzyko przedwczesnego porodu i zakażeń okołoporodowych¹⁹.

Brązowe upławy w ciąży – 1. trymestr

Brązowe upławy w ciąży, zwłaszcza w 1. trymestrze, zwykle oznaczają obecność w wydzielinie niewielkiej ilości krwi. Takie plamienie we wczesnej ciąży nie zawsze wskazuje na problem – u części kobiet pojawia się fizjologicznie, np. w czasie zagnieżdżania zarodka w błonie śluzowej macicy (to tzw. krwawienie implantacyjne) lub w wyniku zmian hormonalnych. Zwykle jest skąpe, ma brązowy lub rdzawy odcień i ustępuje samoistnie po kilku dniach²⁰.

Nie można jednak całkowicie wykluczyć, że brązowe upławy są objawem nieprawidłowości na wczesnym etapie ciąży. Plamienie (i krwawienie) zawsze należy skonsultować, niezależnie od jego intensywności, zwłaszcza jeśli towarzyszą mu ból podbrzusza czy skurcze²¹.

Wodniste upławy w ciąży w 3. trymestrze

Jeśli wodniste upławy stają się bardzo obfite, mogą świadczyć o odpłynięciu płynu owodniowego, czyli o przedwczesnym pęknięciu błon płodowych. W takiej sytuacji wydzielina jest jednak znacznie rzadsza niż zwykle i bezbarwna oraz obficie i niekontrolowanie wypływa z pochwy. Po pęknięciu błon płodowych lekarze wdrażają odpowiednie postępowanie w celu ograniczenia ryzyka dla matki i płodu²².

Owrzodzenia i nadżerki błony śluzowej genitaliów

Nie wszystkie dolegliwości okolic intymnych w ciąży wynikają z infekcji bakteryjnej lub grzybiczej – podobne objawy mogą powodować inne choroby, w tym zakażenia wirusowe. Przykładem jest opryszczka w ciąży, wywoływana przez wirusa HSV.

Opryszczka genitalna objawia się bolesnymi pęcherzami i nadżerkami w okolicy sromu, pochwy lub odbytu, którym często towarzyszy pieczenie i obrzęk oraz powiększenie węzłów chłonnych w pachwinach. Niektórym kobietom doskwiera też gorączka i ogólne złe samopoczucie czy ból przy oddawaniu moczu. Zmiany mogą utrzymywać się nawet kilka tygodni, a choroba często ma charakter nawrotowy²³.

Z powodu fizjologicznych zmian w odporności opryszczka u przyszłej mamy może przebiegać ciężej i częściej się uaktywniać. Ponieważ zakażenie HSV stanowi ryzyko dla noworodka, każdą podejrzaną zmianę, nadżerkę lub owrzodzenie okolic intymnych należy skonsultować z lekarzem, szczególnie gdy występuje pierwszy raz w życiu²⁴.

Czy bakteryjna lub grzybicza infekcja zagraża ciąży i wymaga leczenia?

Z reguły infekcje w ciąży wymagają leczenia, a zawsze przynajmniej konsultacji lekarskiej i rozpoznania przyczyny zakażenia. W diagnostyce nawracających zakażeń wykorzystuje się wymazy bakteriologiczne i mykologiczne, posiewy oraz ocenę biocenozy pochwy. Rodzaj terapii dobiera się indywidualnie, w zależności od patogenu oraz bezpieczeństwa leku dla płodu. Niektóre infekcje, zwłaszcza bakteryjne, wymagają antybiotykoterapii, inne wyłącznie leczenia miejscowego lub wspomagającego²⁵.

Samodzielna terapia lub zwlekanie z wizytą u ginekologa zwiększają ryzyko powikłań u matki i dziecka. Nieleczone infekcje dróg rodnych i moczowych mogą się wiązać z porodem przedwczesnym, niską masą urodzeniową noworodka oraz zakażeniami wewnątrzmacicznymi. Niektóre infekcje w trakcie ciąży, takie jak rzeżączka, chlamydioza, ale też kandydoza – grzybica, mogą prowadzić do zakażeń noworodka podczas porodu²⁶.

Infekcjom w ciąży można próbować zapobiegać poprzez m.in. wspieranie naturalnej flory bakteryjnej, częste zmienianie ręczników kąpielowych i ograniczenie używania nadmiernej ilości kosmetyków do higieny intymnej. Warto nosić przewiewną, bawełnianą bieliznę i unikać obcisłych ubrań. Ważna jest zbilansowana dieta wspierająca odporność i mikrobiom. Wcześnie wykrywać problemy i zapobiegać powikłaniom pozwalają systematyczne wizyty u lekarza.

FAQ:

1. Jakie są potencjalne zagrożenia związane z nieleczonymi infekcjami pochwy w ciąży?

Nieleczone infekcje intymne mogą prowadzić m.in. do przedwczesnego porodu, niskiej masy urodzeniowej dziecka, zakażeń wewnątrzmacicznych i okołoporodowych oraz powikłań połogowych u matki.

2. Co oznaczają żółte upławy w ciąży (3. trymestr)?

Żółte lub zielone pieniste upławy o nieprzyjemnym zapachu są charakterystyczne dla zakażenia rzęsistkiem pochwowym. Żółtawa i jednorodna wydzielina bez zapachu może być też naturalną. Należy skonsultować się z lekarzem.

3. O czym świadczą zielone upławy w ciąży, bez zapachu?

Zielone upławy bez zapachu w ciąży mogą świadczyć o zakażeniu rzęsistkiem pochwowym, choć zwykle wydzielina zwykle wówczas nieprzyjemnie pachnie i dodatkowo się pieni. Jeśli występują, należy skonsultować się z lekarzem.

Bibliografia:

1. Biało-Wójcicka E. i in., Opryszczka genitalna – profilaktyka zakażeń wirusem opryszczki, „Przegląd Dermatologiczny” 2005, nr 1, https://www.termedia.pl/Special-papers-Herpes-progenitalis-prevention-of-herpes-simplex-virus-infections,56,24647,1,1.html (dostęp 08.10.2025).

2. Caughey A. B. i in., Contemporary Diagnosis and Management of Preterm Premature Rupture of Membranes, „Obstetrics and Gynecology” 2008, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2492588/ (dostęp 08.10.2025).

3. Dulay A. T., Placenta Previa w: Merck Manuals, https://www.merckmanuals.com/professional/gynecology-and-obstetrics/antenatal-complications/placenta-previa (dostęp 08.10.2025).

4. Dulska A. i in., Metody leczenia zakażeń okolic intymnych o etiologii bakteryjnej i grzybiczej, „Forum Położnictwa i Ginekologii” 2019, https://www.forumginekologii.pl/article/metody-leczenia-zakazen-okolic-intymnych-o-etiologii-bakteryjnej-i-grzybiczej (dostęp 08.10.2025).

5. Fuchs A. i in., Kluczowa rola mikrobiomu a zapalenia pochwy, „Opieka Okołoporodowa” 2024, https://www.opiekaokoloporodowa.pl/artykul/kluczowa-rola-mikrobiomu-a-zapalenia-pochwy (dostęp 08.10.2025).

6. Gałęcka M., Szachta P., Nawrotowe grzybice i bakteryjne zapalenia pochwy – charakterystyka przyczyn oraz możliwości terapeutycznych i profilaktycznych, „Forum Zakażeń” 2013, nr 4(2), s. 121–125, https://www.researchgate.net/profile/Patrycja-Szachta/publication/269549862_Recurrent_fungal_infections_and_bacterial_vaginosis_-_characteristics_of_the_causes_prophylactic_and_therapeutic_possibilities/links/551a6b690cf244e9a4586d3f/Recurrent-fungal-infections-and-bacterial-vaginosis-characteristics-of-the-causes-prophylactic-and-therapeutic-possibilities.pdf (dostęp 08.10.2025).

7. Matar M. i in., Vaginal bleeding during pregnancy: a retrospective cohort study assessing maternal and perinatal outcomes, „Journal of International Medical Research” 2025, nr 53(2), https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11806467 (dostęp 08.10.2025).

8. Paladine H. L., Desai U. A., Vaginitis: Diagnosis and Treatment, „American Family Physician” 2018, t. 97, nr 5, s. 321–329, https://www.aafp.org/pubs/afp/issues/2018/0301/p321.pdf (dostęp 08.10.2025).

9. Roszkowska A. i in., Zakażenia bakteryjne mające wpływ na przebieg ciąży, „Forum Zakażeń” 2017, nr 8(5), s. 351–361, https://journals.indexcopernicus.com/api/file/viewByFileId/1315673 (dostęp 08.10.2025).

10. Serwin A. B. i in., Opryszczka narządów płciowych – nadal istotny problem epidemiologiczny i kliniczny, „Przegląd Epidemiologiczny” 2010, s. 381–385, https://www.przeglepidemiol.pzh.gov.pl/pdf-179881-100462?filename=100462.pdf (dostęp 08.10.2025).

11. Sethi N. i in., Prevalence, risk factors, and adverse outcomes of bacterial vaginosis among pregnant women: a systematic review, „BMC Pregnancy and Childbirth” 2025, https://bmcpregnancychildbirth.biomedcentral.com/counter/pdf/10.1186/s12884-025-07144-8.pdf (dostęp 08.10.2025).

12. Strus M. i in., Najnowsze wytyczne postępowania w przypadku bakteryjnej waginozy w ciąży, „Forum Ginekologii” 2018, https://www.forumginekologii.pl/artykul/najnowsze-wytyczne-postepowania-w-przypadku-bakteryjnej-waginozy-w-ciazy (dostęp 08.10.2025).

13. Szałek E. i in., Bakteryjne zakażenia układu moczowego u kobiet w ciąży, „Farmacja Współczesna” 2011, nr 4, s. 166–170, https://www.akademiamedycyny.pl/wp-content/uploads/2016/05/201104_Farmacja_001.pdf (dostęp 08.10.2025).

14. Wojda K., Poronienie w: Najczęstsze powikłania ciąży cz. II, red. A. Karowicz-Bilińska, U. Kowalska-Koprek, Łódź 2022, Wydawnictwo Uniwersytetu Medycznego w Łodzi, s. 7–22, https://wydawnictwo.umed.pl/wp-content/uploads/2022/11/MONOGRAFIA_08_2022__KAROWICZ_BILINSKA__cz02.pdf (dostęp 08.10.2025).

Przypisy:

1. M. Gałęcka, P. Szachta, Nawrotowe grzybice i bakteryjne zapalenia pochwy – charakterystyka przyczyn oraz możliwości terapeutycznych i profilaktycznych, „Forum Zakażeń” 2013, nr 4(2), s. 121, https://www.researchgate.net/profile/Patrycja-Szachta/publication/269549862_Recurrent_fungal_infections_and_bacterial_vaginosis_-_characteristics_of_the_causes_prophylactic_and_therapeutic_possibilities/links/551a6b690cf244e9a4586d3f/Recurrent-fungal-infections-and-bacterial-vaginosis-characteristics-of-the-causes-prophylactic-and-therapeutic-possibilities.pdf (dostęp 08.10.2025).

2. H. L. Paladine, U. A. Desai, Vaginitis: Diagnosis and Treatment, „American Family Physician” 2018, t. 97, nr 5, s. 322, https://www.aafp.org/pubs/afp/issues/2018/0301/p321.pdf (dostęp 08.10.2025).

3. N. Sethi i in., Prevalence, risk factors, and adverse outcomes of bacterial vaginosis, s. 11.

4. A. Dulska i in., Metody leczenia zakażeń okolic intymnych o etiologii bakteryjnej i grzybiczej, „Forum Położnictwa i Ginekologii” 2019, https://www.forumginekologii.pl/article/metody-leczenia-zakazen-okolic-intymnych-o-etiologii-bakteryjnej-i-grzybiczej (dostęp 08.10.2025).

5. A. T. Dulay, Placenta Previa w: Merck Manuals, https://www.merckmanuals.com/professional/gynecology-and-obstetrics/antenatal-complications/placenta-previa (dostęp 08.10.2025).

6. A. Roszkowska i in., Zakażenia bakteryjne mające wpływ na przebieg ciąży, „Forum Zakażeń” 2017, nr 8(5), s. 351, https://journals.indexcopernicus.com/api/file/viewByFileId/1315673 (dostęp 08.10.2025).

7. A. Roszkowska i in., Zakażenia bakteryjne mające wpływ na przebieg ciąży, s. 351.

8. N. Sethi i in., Prevalence, risk factors, and adverse outcomes of bacterial vaginosis, s. 11.

9. A. Fuchs i in., Kluczowa rola mikrobiomu a zapalenia pochwy, „Opieka Okołoporodowa” 2024, https://www.opiekaokoloporodowa.pl/artykul/kluczowa-rola-mikrobiomu-a-zapalenia-pochwy (dostęp 08.10.2025).

10. M. Gałęcka, P. Szachta, Nawrotowe grzybice i bakteryjne zapalenia pochwy, s. 121.

11. M. Gałęcka, P. Szachta, Nawrotowe grzybice i bakteryjne zapalenia pochwy, s. 121–122.

12. A. Fuchs i in., Kluczowa rola mikrobiomu a zapalenia pochwy, „Opieka Okołoporodowa” 2024, https://www.opiekaokoloporodowa.pl/artykul/kluczowa-rola-mikrobiomu-a-zapalenia-pochwy (dostęp 08.10.2025).

13. M. Strus i in., Najnowsze wytyczne postępowania w przypadku bakteryjnej waginozy w ciąży, „Forum Ginekologii” 2018, https://www.forumginekologii.pl/artykul/najnowsze-wytyczne-postepowania-w-przypadku-bakteryjnej-waginozy-w-ciazy (dostęp 08.10.2025).

14. A. Fuchs i in., Kluczowa rola mikrobiomu a zapalenia pochwy, „Opieka Okołoporodowa” 2024, https://www.opiekaokoloporodowa.pl/artykul/kluczowa-rola-mikrobiomu-a-zapalenia-pochwy (dostęp 08.10.2025).

15. A. Fuchs i in., Kluczowa rola mikrobiomu a zapalenia pochwy, „Opieka Okołoporodowa” 2024, https://www.opiekaokoloporodowa.pl/artykul/kluczowa-rola-mikrobiomu-a-zapalenia-pochwy (dostęp 08.10.2025).

16. A. Dulska i in., Metody leczenia zakażeń okolic intymnych o etiologii bakteryjnej i grzybiczej, „Forum Położnictwa i Ginekologii” 2019, https://www.forumginekologii.pl/article/metody-leczenia-zakazen-okolic-intymnych-o-etiologii-bakteryjnej-i-grzybiczej (dostęp 08.10.2025).

17. A. Fuchs i in., Kluczowa rola mikrobiomu a zapalenia pochwy, „Opieka Okołoporodowa” 2024, https://www.opiekaokoloporodowa.pl/artykul/kluczowa-rola-mikrobiomu-a-zapalenia-pochwy (dostęp 08.10.2025).

18. A. Fuchs i in., Kluczowa rola mikrobiomu a zapalenia pochwy, „Opieka Okołoporodowa” 2024, https://www.opiekaokoloporodowa.pl/artykul/kluczowa-rola-mikrobiomu-a-zapalenia-pochwy (dostęp 08.10.2025).

19. Szałek E. i in., Bakteryjne zakażenia układu moczowego u kobiet w ciąży, „Farmacja Współczesna” 2011, nr 4, s. 168, https://www.akademiamedycyny.pl/wp-content/uploads/2016/05/201104_Farmacja_001.pdf (dostęp 10.10.2024).

20. M. Matar i in., Vaginal bleeding during pregnancy: a retrospective cohort study assessing maternal and perinatal outcomes, „Journal of International Medical Research” 2025, nr 53(2), https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11806467 (dostęp 10.10.2024).

21. Wojda K., Poronienie w: Najczęstsze powikłania ciąży cz. II, red. A. Karowicz-Bilińska, U. Kowalska-Koprek, Łódź 2022, Wydawnictwo Uniwersytetu Medycznego w Łodzi, s. 15–16, https://wydawnictwo.umed.pl/wp-content/uploads/2022/11/MONOGRAFIA_08_2022__KAROWICZ_BILINSKA__cz02.pdf (dostęp 10.10.2024).

22. A. B. Caughey i in., Contemporary Diagnosis and Management of Preterm Premature Rupture of Membranes, „Obstetrics and Gynecology” 2008, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2492588/ (dostęp 08.10.2025).

23. A. B. Serwin i in., Opryszczka narządów płciowych – nadal istotny problem epidemiologiczny i kliniczny, „Przegląd Epidemiologiczny” 2010, s. 382–384, https://www.przeglepidemiol.pzh.gov.pl/pdf-179881-100462?filename=100462.pdf (dostęp 08.10.2025).

24. E. Biało-Wójcicka i in., Opryszczka genitalna – profilaktyka zakażeń wirusem opryszczki, „Przegląd Dermatologiczny” 2005, nr 1, s. 1, https://www.termedia.pl/Special-papers-Herpes-progenitalis-prevention-of-herpes-simplex-virus-infections,56,24647,1,1.html (dostęp 08.10.2025).

25. A. Fuchs i in., Kluczowa rola mikrobiomu a zapalenia pochwy, „Opieka Okołoporodowa” 2024, https://www.opiekaokoloporodowa.pl/artykul/kluczowa-rola-mikrobiomu-a-zapalenia-pochwy (dostęp 08.10.2025).

26. A. Dulska i in., Metody leczenia zakażeń okolic intymnych o etiologii bakteryjnej i grzybiczej, „Forum Położnictwa i Ginekologii” 2019, https://www.forumginekologii.pl/article/metody-leczenia-zakazen-okolic-intymnych-o-etiologii-bakteryjnej-i-grzybiczej (dostęp 08.10.2025).