Bezsenność w ciąży – jak sobie z nią poradzić? 

Bezsenność w ciąży – najważniejsze informacje

Problemy ze snem w ciąży są częste. Zwykle wynikają z działania hormonów, zmian w ciele, dolegliwości ciążowych i napięcia emocjonalnego. Długotrwały brak snu osłabia organizm i pogarsza samopoczucie przyszłej mamy.

Jakie są przyczyny problemów ze snem w ciąży?

• Hormony – wpływają na rytm snu i czuwania, powodują np. senność w dzień i częste wybudzanie w nocy.
• Dolegliwości fizyczne – zgaga, ucisk na pęcherz, ból kręgosłupa, skurcze łydek, duszność czy ruchy dziecka.
• Późna ciąża – trudność w znalezieniu wygodnej pozycji, chrapanie, bezdechy senne, częste wizyty w toalecie.
• Stres i napięcie – myśli o porodzie, zdrowiu dziecka i zmianach życiowych utrudniają wyciszenie.

Jak sobie pomóc?

Zadbaj o warunki w sypialni:

• ciemno, chłodno, cicho,
• regularne godziny snu,
• wietrzenie pokoju, nieużywanie telefonu, komputera i telewizora przed snem.

Zmień nawyki wieczorne:

• lekkie posiłki, brak kofeiny, ograniczenie drzemek,
• napar z melisy lub rumianku może wspierać zasypianie.

Znajdź wygodną pozycję:

• najlepiej na lewym boku, np. z poduszką między kolanami,
• w trzecim trymestrze unikaj spania na plecach.

Wprowadź relaks i ruch:

• spokojne spacery, delikatna joga, rozciąganie,
• techniki oddechowe i wyciszająca rutyna przed snem.

Ciąża a bezsenność

Odpoczynek, redukcja stresu i zdrowy sen mają istotne znaczenie dla zdrowia kobiety w ciąży. Wypoczynek pozwala organizmowi się zregenerować, odbudować zasoby energetyczne, wyregulować metabolizm, a także wpływa pozytywnie na samopoczucie przyszłej mamy. Zachodzące w ciąży zmiany hormonalne, fizjologiczne, metaboliczne, psychologiczne i związane z postawą ciała powodują często zaburzenia snu¹. Skutki tych problemów są odczuwane w dzień, dlatego każda ciężarna powinna wiedzieć, jak poradzić sobie z bezsennością.

Zgodnie z danymi zebranymi przez Amerykańską Narodową Fundację Snu bezsenność w ciąży lub pogorszenie jakości snu zgłasza 75% kobiet². Problem najczęściej obserwuje się w 3. trymestrze, jednak odsetek przypadków jest wówczas tylko nieznacznie wyższy niż na pozostałych etapach ciąży.

Bezsenność w ciąży objawia się na różne sposoby. Najwięcej kobiet zgłasza nawet kilkukrotne wybudzanie się ze snu w ciągu jednej nocy, trudności z ponownym zaśnięciem i budzenie się wcześnie rano. U części ciężarnych znacznie wydłuża się czas między położeniem się do łóżka a zaśnięciem³.

Skutki bezsenności są odczuwane w ciągu dnia. Brak snu wpływa przede wszystkim na układ nerwowy. Kobieta zauważa u siebie trudności w koncentracji, spadek energii, brak motywacji, nadmierną senność i osłabienie. Długotrwała bezsenność może prowadzić do zaburzeń odporności i nastroju⁴, a także powikłań ciąży i porodu, takich jak poród przedwczesny⁵, niska masa urodzeniowa dziecka, cukrzyca ciążowa czy cięcie cesarskie⁶. 

Jakie są najczęstsze przyczyny bezsenności w ciąży?

Bezsenność w ciąży – 1. trymestr

Bezsenność w 1. trymestrze ciąży wiąże się przede wszystkim ze zmianami hormonalnymi zachodzącymi po zapłodnieniu. Wzrost stężenia progesteronu działa nasennie i może wydłużać sen wolnofalowy (SWS, część fazy NREM), co sprzyja senności w ciągu dnia. Jednocześnie rosnące stężenie estrogenów często prowadzi do skrócenia fazy REM i częstszych wybudzeń. Dlatego w pierwszych tygodniach ciąży kobiety zwykle nie mają trudności z zasypianiem, ale ich sen staje się płytszy, przerywany i mniej regenerujący⁷. 

Na początku ciąży bezsenność czasem wiąże się także z nadmierną nadpobudliwością nerwową – ciąża to sytuacja nowa, do której trzeba się przyzwyczaić.

Bezsenność w ciąży – 2. trymestr

Bezsenność w 2. trymestrze ciąży objawia się głównie problemami z zasypianiem. Ich przyczyną są z reguły postępujące zmiany w ciele kobiety – stopniowe powiększanie się obwodu brzucha, zmiana ułożenia narządów wewnętrznych w jamie brzusznej i dolegliwości ciążowe: ból kręgosłupa, tkliwość piersi, bolesne skurcze łydek⁸. Często jednak zdarza się, że kobiety, które cierpiały na bezsenność na początku ciąży, w drugim trymestrze przestają ją odczuwać.

Bezsenność w ciąży – 3. trymestr

Najwięcej ciężarnych zgłasza bezsenność w trzecim trymestrze ciąży. Jest ona związana głównie z nasilającymi się dolegliwościami ciążowymi oraz trudnościami w znalezieniu odpowiedniej pozycji do spania z powodu dużego brzucha i bólu pleców. Bezsenność w 3. trymestrze ciąży powodują także:

• zaburzenia oddychania (w III trymestrze drogi oddechowe są fizycznie zwężone, a podczas snu częściej dochodzi do ograniczenia przepływu powietrza, nawet bez bezdechu sennego⁹);
• potrzeba częstego oddawania moczu z powodu ucisku macicy na pęcherz moczowy¹⁰;
• intensywne ruchy płodu;
• skurcze przepowiadające, które mogą dodatkowo utrudniać zasypianie.

Inne przyczyny bezsenności w ciąży

Kolejną z przyczyn bezsenności mogą być objawy obturacyjnego bezdechu sennego. To zaburzenia oddychania, które charakteryzują się m.in. chrapaniem czy zmęczeniem w ciągu dnia. Powodują także częste wybudzanie się w nocy¹¹. Jeżeli przyszła mama upatruje problemów ze snem właśnie w tej przyczynie, powinna się skontaktować z lekarzem.

Zdarza się również, że u kobiet spodziewających się dziecka pojawia sięzespół niespokojnych nóg. Przyczyną tej dolegliwości jest z reguły niedobór żelaza¹², ale nie należy stosować suplementacji na własną rękę. W pierwszej kolejności warto się umówić na wizytę do lekarza prowadzącego ciążę i wykonać niezbędne badania w tym kierunku.

Na problemy z zasypianiem często wpływa też przyjmowana zbyt późno kofeina. Herbata i kawa w ciąży nie są zupełnie przeciwwskazane, ale należy je ograniczyć i spożywać raczej w godzinach porannych.

Bezsenność w ciąży – 9. miesiąc

Częste wybudzanie się to dolegliwość wielu ciężarnych w ostatnim trymestrze. Zaburzenia snu wynikają już nie tylko ze zmian hormonalnych, lecz także z ruchów płodu i skurczów przepowiadających. Dziecko coraz bardziej naciska na pęcherz, więc pojawia się potrzeba częstego oddawania moczu, a to powoduje wybudzanie.

Bezsenność pod koniec ciąży może być spowodowana także stresem przed zbliżającym się porodem. Jeżeli przyszła mama borykała się z problemami ze snem w czasie ciąży, to tuż przed terminem porodu dolegliwość ta może się nasilić. Aby ograniczyć lęk, warto zadbać o wsparcie bliskich osób, ogólny stan zdrowia i dobrostan psychiczny. Pozytywne podejście do ciąży, pogłębianie swojej wiedzy na temat porodu i poszukiwanie skutecznych strategii radzenia sobie ze stresem pozwalają lepiej zadbać zarówno o zdrowie zarówno swoje, jak i dziecka¹³.

Co na bezsenność w ciąży? Co robić przed snem?

Bezsenność w ciąży potrafi być uciążliwa. Jeżeli zdarza się często i utrudnia codzienną aktywność, kobieta ciężarna powinna się udać po pomoc do lekarza prowadzącego ciążę. Zabronione jest przyjmowanie jakichkolwiek środków farmakologicznych na własną rękę. Leki w ciąży mogą wpływać negatywnie na rozwój płodu – wiele substancji wykazuje potwierdzone lub możliwe działanie toksyczne czy teratogenne, które powoduje wady wrodzone dziecka¹⁴.

Zadbaj o lekką aktywność

Pomocne w ograniczaniu problemów z zasypianiem są techniki relaksacyjne lub lekka aktywność przed snem np. spacery, joga, pilates czy rozciąganie, które pomagają przyszłej mamie zadbać o zdrowie fizyczne i psychiczne. Badania dowodzą, że u kobiet ciężarnych, które regularnie uprawiały aktywność tlenową, obserwuje się niższe wskaźniki zmęczenia niż u niećwiczących. Regularna aktywność fizyczna w ciąży obniża poziom lęku i ryzyko depresji¹⁵, a poprawia jakość snu, w tym skraca czas zasypiania i pomaga zwalczyć bezsenność¹⁶.

Unikaj ekspozycji na światło niebieskie

W godzinach wieczornych należy unikać ekspozycji na światło niebieskie, emitowane przez ekrany telefonów, komputerów i telewizorów. Udowodniono, że ma ono negatywny wpływ na rytm dobowy i wydzielanie melatoniny. W badaniach prowadzonych przez S. Higuchi i współautorów wykazano, że ekspozycja na ten rodzaj światła opóźnia godzinę zasypiania i wydłuża czas zaśnięcia¹⁷. Lepiej zatem np. sięgnąć po książkę lub spędzić czas z rodziną.

Higiena snu i odpowiednie otoczenie

Dla lepszego snu warto zadbać o odpowiedni materac i poduszkę. Jeśli trudno znaleźć wygodną pozycję, pomocne mogą być dodatkowe podparcie np. pod nogi. Higienę snu wspierają również:

• wietrzenie sypialni przed snem,
• ograniczenie światła i usunięcie rozpraszaczy,
• rezygnacja z długich drzemek w ciągu dnia,
• relaksacja, np. medytacja, czułości z partnerem, masaż (uwaga – masaż w ciąży powinien wykonywać wyłącznie specjalista);
• cisza.

Pomaga także zasypianie i wstawanie o stałych porach, które stabilizuje rytm dobowy oraz sprzyja produkcji hormonów regulujących sen i czuwanie¹⁸.

Zdrowe nawyki żywieniowe

Również niedobór niektórych składników odżywczych może pośrednio skutkować trudnościami w zasypianiu czy spadkiem jakości regeneracji. W ciąży i po porodzie dobrze zadbać o prawidłowe nawyki żywieniowe, m.in.:

• prawidłową podaż węglowodanów, tłuszczy i białka;
• różnorodność żywienia, w tym spożywanie warzyw i owoców, najlepiej do każdego posiłku;
• odpowiednią ilość płynów.

Dieta w ciąży powinna pokrywać zwiększone zapotrzebowanie kobiety na białko, które w czasie ciąży zwiększa się nawet o 33%, i tłuszcze (o 8 do 14 g na dobę w zależności od trymestru). Aktualne zalecenia żywieniowe dla kobiet w ciąży obejmują także zwiększenie kaloryczności o 360 kcal na dobę w II trymestrze i 475 kcal w trzecim¹⁹. Dla dobrego snu warto jednak unikać wieczorem ciężkostrawnych, obciążających żołądek posiłków.

Terapia poznawczo-behawioralna w leczeniu zaburzeń snu

Dbanie o właściwą higienę snu jest bardzo ważne, ale jeżeli problem nie ustępuje, warto także rozważyć dostępne możliwości terapeutyczne. W zaburzeniach snu satysfakcjonujące rezultaty przynosi terapia poznawczo-behawioralna. W jej toku w zależności od przyczyn bezsenności terapeuta wraz z pacjentką pracuje nad tym, aby m.in.:

• wyeliminować utrwalone nawyki, które negatywnie wpływają na jakość snu np. sięganie po telefon czy zbyt długie przebywanie w łóżku;
• zadbać o dobrostan psychiczny – już samo martwienie się podczas zasypiania (np. że bezsenność źle wpływa na organizm kobiety ciężarnej) pobudza układ współczulny i przygotowuje ciało do walki lub ucieczki, co tylko nasila zaburzenia snu;
• ograniczyć wzbudzenie fizjologiczne poprzez zastosowanie indywidualnie dobranych technik relaksacyjnych.

Według aktualnych badań terapia poznawczo-behawioralna umożliwia poprawę u 70–80% pacjentów²⁰, co daje zbliżone wyniki do niektórych rodzajów farmakoterapii.

Jak leczyć bezsenność w ciąży?

Jakie leki na bezsenność w ciąży stosować, zawsze decyduje lekarz. 

Farmakologiczne leczenie bezsenności w ciąży rozważa się jedynie w wyjątkowych sytuacjach, gdy objawy są nasilone, a metody niefarmakologiczne nie działają. Jak dotąd nie potwierdzono bezpieczeństwa większości stosowanych leków nasennych, takich jak hydroksyzyna, zolpidem czy zopiklon oraz niektórych leków przeciwdepresyjnych, dlatego nie są one rutynowo zalecane i wymagają indywidualnej oceny ryzyka. Przeciwwskazane są w szczególności pochodne benzodiazepin, w tym temazepam, który jest w ciąży bezwzględnie zakazany²¹.

Relatywnie bezpieczne wydają się leki przeciwhistaminowe pierwszej generacji, np. doksylamina czy difenhydramina, ale ryzyko i korzyści musi ocenić lekarz.

Zioła na bezsenność w ciąży

W czasie ciąży nie należy też samodzielnie sięgać po dostępne bez recepty leki nasenne ani preparaty ziołowe. Nawet środki naturalne mogą wykazywać działanie farmakologiczne, wchodzić w interakcje z innymi lekami lub wpływać na czynność skurczową macicy i płód. Każdy preparat – również ziołowy – należy wcześniej skonsultować z lekarzem lub farmaceutą. 

Najczęściej na bezsenność stosuje się dwa napary:

• Melisa w ciąży – działa uspokajająco, łagodzi napięcie, ułatwia zasypianie, wykazuje też działanie przeciwwirusowe i przeciwutleniające. Dostępne dane nie potwierdzają działania poronnego ani teratogennego, ale ze względu na obecność olejków eterycznych zaleca się stosowanie z umiarem i tylko w formie naparu (a nie skoncentrowanych ekstraktów).
• Rumianek w ciąży – uznawany za bezpieczny (klasyfikacja ESCOP – kategoria A), działa przeciwzapalnie, łagodnie uspokajająco, może wspierać zasypianie i zmniejszać napięcie nerwowe, można go spożywać w formie naparu²².

Zdrowy sen w ciąży nie zawsze przychodzi łatwo, ale w większości przypadków można go poprawić dzięki odpowiedniej higienie snu, wsparciu bliskich i – gdy to konieczne – pomocy specjalisty. Jeśli bezsenność utrzymuje się mimo zmian stylu życia, warto pilnie skonsultować się z lekarzem.

FAQ:

1. Jakie są przyczyny bezsenności w ciąży?

Przyczyny bezsenności w ciąży są różne, jednak często są nimi nadmierna pobudliwość układu nerwowego (zamartwianie się czy stres), intensywne ruchy płodu, częste oddawanie moczu, bóle kręgosłupa czy skurcze przepowiadające.

2. Jakie są objawy bezsenności w czasie ciąży?

Wśród podstawowych objawów bezsenności zgłaszanych przez kobiety w ciąży wymienia się m.in. trudności z zasypianiem, zbyt wczesne wybudzanie się czy płytki i przerywany sen.

3. Jak radzić sobie z bezsennością?

Żeby walczyć z bezsennością, warto popracować nad higieną snu. Najlepiej odłożyć telefon już kilka godzin przed snem, zadbać o wygodne miejsce do spania i często wietrzyć sypialnię. Pomocne mogą się okazać także lekkie ćwiczenia w ciągu dnia czy terapia poznawczo-behawioralna.

4. Z czego może wynikać bezsenność w pierwszym trymestrze ciąży?

W pierwszym trymestrze jakość snu mogą pogarszać zmiany hormonalne.

Bibliografia

1. Żołnierek M. E. i in., Zaburzenia snu u młodych osób spowodowane korzystaniem z urządzeń emitujących światło niebieskie – praca poglądowa, „Medycyna Środowiskowa” 2023, t. 26, nr 3, s. 53–59, https://www.environmed.pl/pdf-172890-94624?filename=Zaburzenia%20snu%20u%20mlodych.pdf (dostęp 07.11.2025).

 2. Alnawwar M. A. i in., The Effect of Physical Activity on Sleep Quality and Sleep Disorder: A Systematic Review, „Cureus” 2023, nr 15(8), https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10503965/ (dostęp 07.11.2025).

3. Bourjeily G., Sleep disorders in pregnancy, „Obstetric Medicine” 2009, nr 2(3), https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4989752/ (dostęp 07.11.2025).

4. Cross N. E., Association between insomnia disorder and cognitive function in middle-aged and older adults: a cross-sectional analysis of the Canadian Longitudinal Study on Aging, „Sleep” 2019, nr 42(8), https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6685318/ (dostęp 07.11.2025).

5. Domaradzki D., Obturacyjny bezdech senny — diagnostyka i postępowanie terapeutyczne, „Folia Cardiologica” 2016, t. 11. nr 4, s. 253–259, https://pdfs.semanticscholar.org/3782/c0ecf77ee1ba23dd0f740df4b7912c8ad365.pdf (dostęp 07.11.2025).

6. Gebuza G. i in., Lęk przed porodem w III trymestrze ciąży i jego powiązania ze stanem noworodka, „Medycyna Ogólna i Nauki o Zdrowiu” 2015, t. 21, nr 1, s. 39–40, https://www.monz.pl/pdf-73549-10369?filename=Lek%20przed%20porodem%20w%20III.pdf (dostęp 07.11.2025).

7. Guszkowska M., Czynniki warunkujące stany emocjonalne kobiet ciężarnych uczestniczących w zajęciach ruchowych w: Zdrowie w cyklu życia człowieka, red. N. Ogińska-Bulik, J. Miniszewska, Łódź 2012, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, s. 143–155, https://dspace.uni.lodz.pl/bitstream/handle/11089/40787/143-155_Guszkowska.pdf?sequence=1&isAllowed=y (dostęp 07.11.2025).

8. Hashmi A. M. i in., Insomnia during pregnancy: Diagnosis and Rational Interventions, „Pakistan Journal of Medical Sciences” 2016, t. 32, nr 4, s. 1030–1037, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5017073/pdf/PJMS-32-1030.pdf (dostęp 07.11.2025).

9. Johnson D. A., Billings M. E., Hale L., Environmental Determinants of Insufficient Sleep and Sleep Disorders: Implications for Population Health, „Current Epidemiology Reports” 2018, nr 5(2), https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6033330/ (dostęp 07.11.2025).

10. Kember A. J. i in., Common sleep disorders in pregnancy: a review, „Frontiers in Medicine” 2023, nr 10, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10475609/ (dostęp 07.11.2025).

11. Łuczak A., Nowak M., Szałek E., Bezpieczeństwo leków roślinnych w ciąży, „Farmacja Współczesna” 2017, nr 10, s. 140–146, https://www.akademiamedycyny.pl/wp-content/uploads/2018/01/5.pdf (dostęp 04.11.2025).

12. Minami R. i in., Urinary function changes during pregnancy assessed by frequency volume charts in a prospective longitudinal study, „Nature” 2025, https://www.nature.com/articles/s41598-025-10128-5 (dostęp 07.11.2025).

13. Okun M. L., Poor Sleep Quality is Associated with Preterm Birth, „Sleep” 2011, nr 34(11), https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3198204/ (dostęp 07.11.2025).

14. Salary N. i in., A systematic review and meta-analysis of prevalence of insomnia in the third trimester of pregnancy, „PBM Pregnancy and Childbirth” 2021, nr 21, https://bmcpregnancychildbirth.biomedcentral.com/articles/10.1186/s12884-021-03755-z (dostęp 07.11.2025).

15. Smyka M. i in., Sleep Problems in Pregnancy—A Cross-Sectional Study in over 7000 Pregnant Women in Poland, „International Journal of Environmental Research and Public Health” 2020, nr 17, https://www.mdpi.com/1660-4601/17/15/5306 (dostęp 07.11.2025).

16. Trenkwalder C., Paulus W., Restless legs syndrome: pathophysiology, clinical presentation and management, „Nature” 2010, https://www.nature.com/articles/nrneurol.2010.55 (dostęp 07.11.2025).

17. Walacik-Ufnal E., Zastosowanie terapii poznawczo-behawioralnej w leczeniu bezsenności, „Psychiatria” 2012, t. 12, nr 2, s. 90–98, https://journals.viamedica.pl/psychiatria/article/view/42208/28766 (dostęp 07.11.2025).

18. Wang R. i in., Maternal sleep during pregnancy and adverse pregnancy outcomes: A systematic review and meta‐analysis, „Journal of Diabetes Investigation” 2022, nr 13(7), s. 1262–1276, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9248434/pdf/JDI-13-1262.pdf (dostęp 07.11.2025).

19. Wendołowicz A., Stefańska E., Ostrowska L., Żywienie kobiet w okresie ciąży, „Medycyna Ogólna i Nauki o Zdrowiu” 2014, nr 20(3), https://www.monz.pl/pdf-73517-10338?filename=10338.pdf (dostęp 07.11.2025).

20. Woroń J., Farmakoterpia w okresie ciąży, o czym należy pamiętać w praktyce, „Anestezjologia i Ratownictwo” 2023, nr 17, s. 127–131, https://www.akademiamedycyny.pl/wp-content/uploads/2023/09/AiR_2_2023_09.pdf (dostęp 07.11.2025).

Przypisy:

1. A. M. Hashmi i in., Insomnia during pregnancy: Diagnosis and Rational Interventions, „Pakistan Journal of Medical Sciences” 2016, t. 32, nr 4, s. 1030, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5017073/pdf/PJMS-32-1030.pdf (dostęp 07.11.2025).

2. K. Krawczyk, Problemy ze snem u kobiet w ciąży, https://www.mp.pl/pacjent/psychiatria/wywiady/163864,problemy-ze-snem-u-kobiet-w-ciazy (dostęp 07.11.2025).

3. M. Smyka i in., Sleep Problems in Pregnancy—A Cross-Sectional Study in over 7000 Pregnant Women in Poland, „International Journal of Environmental Research and Public Health” 2020, nr 17, https://www.mdpi.com/1660-4601/17/15/5306 (dostęp 07.11.2025).

4. N. E. Cross, Association between insomnia disorder and cognitive function in middle-aged and older adults: a cross-sectional analysis of the Canadian Longitudinal Study on Aging, „Sleep” 2019, nr 42(8), https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6685318/ (dostęp 07.11.2025).

5. M. L. Okun, Poor Sleep Quality is Associated with Preterm Birth, „Sleep” 2011, nr 34(11), https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3198204/ (dostęp 07.11.2025).

6. R. Wang i in., Maternal sleep during pregnancy.

7. G. Bourjeily, Sleep disorders in pregnancy, „Obstetric Medicine” 2009, nr 2(3), https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4989752/ (dostęp 07.11.2025).

8. M. Smyka i in., Sleep Problems in Pregnancy.

9. A. J. Kember i in., Common sleep disorders in pregnancy: a review, „Frontiers in Medicine” 2023, nr 10, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10475609/ (dostęp 07.11.2025).

10. R. Minami i in., Urinary function changes during pregnancy assessed by frequency volume charts in a prospective longitudinal study, „Nature” 2025, https://www.nature.com/articles/s41598-025-10128-5 (dostęp 07.11.2025).

11. D. Domaradzki, Obturacyjny bezdech senny — diagnostyka i postępowanie terapeutyczne, „Folia Cardiologica” 2016, t. 11, nr 4, s. 255, https://pdfs.semanticscholar.org/3782/c0ecf77ee1ba23dd0f740df4b7912c8ad365.pdf (dostęp 07.11.2025).

12. C. Trenkwalder, W. Paulus, Restless legs syndrome: pathophysiology, clinical presentation and management, „Nature” 2010, https://www.nature.com/articles/nrneurol.2010.55 (dostęp 07.11.2025).

13. G. Gebuza i in., Lęk przed porodem w III trymestrze ciąży i jego powiązania ze stanem noworodka, „Medycyna Ogólna i Nauki o Zdrowiu” 2015, t. 21, nr 1, s. 39–40, https://www.monz.pl/pdf-73549-10369?filename=Lek%20przed%20porodem%20w%20III.pdf (dostęp 07.11.2025).

14. J. Woroń, Farmakoterpia w okresie ciąży, o czym należy pamiętać w praktyce, „Anestezjologia i Ratownictwo” 2023, nr 17, s. 129, https://www.akademiamedycyny.pl/wp-content/uploads/2023/09/AiR_2_2023_09.pdf (dostęp 07.11.2025).

15. M. Guszkowska, Czynniki warunkujące stany emocjonalne kobiet ciężarnych uczestniczących w zajęciach ruchowych w: Zdrowie w cyklu życia człowieka, red. N. Ogińska-Bulik, J. Miniszewska, Łódź 2012, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, s. 144, https://dspace.uni.lodz.pl/bitstream/handle/11089/40787/143-155_Guszkowska.pdf?sequence=1&isAllowed=y (dostęp 07.11.2025).

16. M. A. Alnawwar i in., The Effect of Physical Activity on Sleep Quality and Sleep Disorder: A Systematic Review, „Cureus” 2023, nr 15(8), https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10503965/ (dostęp 07.11.2025).

17. M. E. Żołnierek i in, Zaburzenia snu u młodych osób spowodowane korzystaniem z urządzeń emitujących światło niebieskie –praca poglądowa, „Medycyna Środowiskowa” 2023, t. 26, nr 3, s. 56–57, https://www.environmed.pl/pdf-172890-94624?filename=Zaburzenia%20snu%20u%20mlodych.pdf (dostęp 07.11.2025).

18. D. A. Johnson, M. E. Billings, L. Hale, Environmental Determinants of Insufficient Sleep and Sleep Disorders: Implications for Population Health, „Current Epidemiology Reports” 2018, nr 5(2), https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6033330/ (dostęp 07.11.2025).

19. A. Wendołowicz, E. Stefańska, L. Ostrowska, Żywienie kobiet w okresie ciąży, „Medycyna Ogólna i Nauki o Zdrowiu” 2014, nr 20(3), https://www.monz.pl/pdf-73517-10338?filename=10338.pdf (dostęp 07.11.2025).

20. E. Walacik-Ufnal, Zastosowanie terapii poznawczo-behawioralnej w leczeniu bezsenności, „Psychiatria” 2012, t. 12, nr 2, s. 90–98, https://journals.viamedica.pl/psychiatria/article/view/42208/28766 (dostęp 07.11.2025).

21. K. Krawczyk, Problemy ze snem u kobiet w ciąży.

22. A. Łuczak, M. Nowak, E. Szałek, Bezpieczeństwo leków roślinnych w ciąży, „Farmacja Współczesna” 2017, nr 10, s. 140–146, https://www.akademiamedycyny.pl/wp-content/uploads/2018/01/5.pdf (dostęp 04.11.2025).