Konsensus PTOHD i PTGiP dotyczący krwi pępowinowej – najważniejsze informacje dla lekarzy i położnych

W lipcu 2026 r. opublikowano konsensus ekspertów Polskiego Towarzystwa Onkologii i Hematologii Dziecięcej (PTOHD) oraz Polskiego Towarzystwa Ginekologów i Położników (PTGiP) dotyczący krwiotwórczych komórek macierzystych pochodzenia płodowego. Dokument porządkuje przede wszystkim zasady informowania kobiet w ciąży o możliwości pobrania i zabezpieczenia krwi pępowinowej oraz wskazuje, jaki zakres wiedzy powinny posiadać osoby sprawujące opiekę nad ciężarną.

Autorzy konsensusu podkreślają, że krew pępowinowa pozostaje uznanym źródłem krwiotwórczych komórek macierzystych stosowanych w transplantologii, obok szpiku kostnego i komórek pozyskiwanych z krwi obwodowej po mobilizacji. Jej zastosowanie jest ugruntowane w leczeniu wybranych chorób onkologicznych, hematologicznych i metabolicznych.

Informacja dla ciężarnej jako element świadomej decyzji

Jednym z najważniejszych elementów konsensusu PTOHD i PTGiP jest wskazanie, że rodzice powinni w czasie ciąży otrzymać informację o możliwości zabezpieczenia komórek macierzystych przy porodzie. Ma ona umożliwić podjęcie świadomej decyzji dotyczącej postępowania okołoporodowego.

Szczególną rolę eksperci przypisują osobom prowadzącym ciążę – ginekologom-położnikom i położnym. Przekazywana informacja powinna być rzetelna i obiektywna oraz uwzględniać zarówno aktualne zastosowania kliniczne komórek macierzystych, jak i ograniczenia związane z ich wykorzystaniem.

Konsensus nie zakłada przy tym, że lekarz prowadzący ciążę powinien dysponować specjalistyczną wiedzą transplantologiczną. Powinien jednak znać podstawowe zagadnienia pozwalające odpowiedzieć na najczęstsze pytania pacjentek i właściwie przedstawić dostępne możliwości.

Kiedy rozmawiać z pacjentką?

Eksperci zalecają, aby szczegółową rozmowę dotyczącą krwi pępowinowej przeprowadzić w trzecim trymestrze ciąży. Informacja powinna zostać przekazana z takim wyprzedzeniem, aby pacjentka miała możliwość zapoznania się z dostępnymi opcjami i podjęcia decyzji bez presji czasu.

W określonych sytuacjach rozmowa powinna odbyć się wcześniej. Dotyczy to przede wszystkim rodzin, w których może istnieć wskazanie do przeszczepienia komórek krwiotwórczych, np. gdy starsze dziecko choruje na pierwotny niedobór odporności, chorobę metaboliczną lub inne schorzenie wymagające przeszczepienia komórek krwiotwórczych. Szczególnej uwagi wymagają również pacjentki z rodzinnym wywiadem chorób hematoonkologicznych.

Jeżeli rodzina pozostaje pod opieką hematologa lub hematoonkologa z powodu choroby starszego dziecka, informacja na temat możliwości zabezpieczenia krwi pępowinowej powinna być przekazywana także przez lekarza prowadzącego to dziecko. Konsensus wspomina również o dedykowanym programie „Pobranie na ratunek”, zapewniającym w takich przypadkach wsparcie organizacyjne i finansowe.

Co lekarz lub położna powinni wiedzieć?

W dokumencie określono minimalny zakres wiedzy, jaki powinny posiadać osoby sprawujące opiekę nad ciężarną. Obejmuje on między innymi różnice pomiędzy bankowaniem rodzinnym a publicznym, jeśli bankowanie publiczne jest dostępne, oraz podstawowe wskazania terapeutyczne do wykorzystania krwiotwórczych komórek macierzystych. Wśród nich wymieniono nowotwory układu krwiotwórczego, aplazje szpiku, pierwotne niedobory odporności i niektóre choroby metaboliczne.

Personel medyczny powinien także posiadać podstawową wiedzę o właściwościach krwi pępowinowej jako źródła komórek krwiotwórczych. Konsensus wskazuje m.in. na jej szybką dostępność, niską immunogenność oraz możliwość wykorzystania materiału mimo większej niezgodności tkankowej niż w przypadku innych źródeł komórek.

Ważnym elementem rozmowy jest również przedstawienie prawdopodobieństwa wykorzystania materiału zabezpieczonego w banku rodzinnym w ramach obecnej praktyki klinicznej oraz ograniczeń dotyczących jego późniejszego zastosowania. Dokument podkreśla przy tym, że ostateczna decyzja o wyborze źródła komórek do transplantacji należy do transplantologa.

Bankowanie rodzinne, publiczne i zastosowanie autologiczne

Zabezpieczona krew pępowinowa może zostać wykorzystana do przeszczepienia u osoby spokrewnionej w ramach bankowania rodzinnego lub u biorcy niespokrewnionego poprzez bank publiczny. W szczególnych sytuacjach możliwe jest również wykorzystanie autologiczne, czyli zastosowanie własnej krwi pępowinowej.

Autorzy konsensusu wskazują na bardzo dobre wyniki transplantacji z wykorzystaniem krwi pępowinowej wśród osób spokrewnionych. W chorobach nienowotworowych przeżycie po transplantacji sięga około 90%, a szczególnie wysoką skuteczność odnotowano w hemoglobinopatiach.

Dokument przywołuje również dane dotyczące dzieci z ostrą białaczką szpikową wysokiego ryzyka. W badaniach wieloośrodkowych przeszczepienie krwi pępowinowej wiązało się z niższym ryzykiem nawrotu i lepszym przeżyciem wolnym od choroby w porównaniu z innymi źródłami komórek krwiotwórczych, szczególnie u pacjentów z dodatnią chorobą resztkową (MRD) przed transplantacją.

Standardowe leczenie a zastosowania eksperymentalne

Konsensus zwraca szczególną uwagę na konieczność rozróżniania zastosowań o ustalonej pozycji klinicznej od terapii eksperymentalnych.

Dotyczy to między innymi autologicznego wykorzystania krwi pępowinowej w niektórych schorzeniach neurologicznych. Takie zastosowania powinny być przedstawiane pacjentkom jako terapie eksperymentalne, a nie jako element standardowego leczenia. Personel medyczny powinien potrafić jasno wyjaśnić tę różnicę.

Jednocześnie eksperci odnotowują dynamiczny rozwój terapii komórkowych oraz badania nad wykorzystaniem komórek pochodzenia płodowego jako potencjalnego źródła komórek do przyszłych terapii hematologicznych i onkologicznych. W dokumencie wspomniano także o technologiach namnażania komórek krwi pępowinowej, które mają ograniczać problem niewielkiej liczby komórek w pojedynczej jednostce materiału.

Pobranie nie może naruszać standardów opieki okołoporodowej

Osobną część stanowiska poświęcono zależności między pobraniem krwi pępowinowej a momentem odpępnienia.

Eksperci jednoznacznie wskazują, że pobieranie materiału nie może wpływać na bezpieczeństwo matki ani noworodka i nie może stanowić powodu do odstępowania od obowiązujących standardów opieki okołoporodowej, w tym zasad późnego odpępnienia.

Według konsensusu prawidłowo przeprowadzone późne odpępnienie i pobranie krwi pępowinowej zgodne z odpowiednimi procedurami mogą współistnieć bez pogorszenia bezpieczeństwa dziecka i jakości pozyskanego materiału.

Jakość pobrania ma znaczenie kliniczne

PTOHD i PTGiP zwracają również uwagę, że potencjalna użyteczność przechowywanego materiału zależy od jakości całego procesu. Istotne są technika pobrania, odpowiednie zabezpieczenie próbki, transport, preparatyka oraz warunki przechowywania.

Należy dążyć do uzyskania materiału wolnego od zakażeń i o możliwie największej objętości, jednak nadrzędną zasadą pozostaje bezpieczeństwo matki i noworodka.

Praktyczne znaczenie konsensusu

Stanowisko PTOHD i PTGiP porządkuje rolę lekarza prowadzącego ciążę i położnej w rozmowie na temat krwi pępowinowej. Nie wymaga od nich podejmowania decyzji transplantologicznych, ale wskazuje na potrzebę przekazania pacjentce wyważonej informacji o aktualnych możliwościach, ograniczeniach i dostępnych sposobach bankowania.

Kluczowe jest umożliwienie kobiecie ciężarnej świadomego i autonomicznego wyboru. W rodzinach, w których istnieją potencjalne wskazania terapeutyczne, rozmowa powinna odbyć się odpowiednio wcześnie. Niezależnie od decyzji dotyczącej zabezpieczenia materiału, pierwszeństwo mają standardy bezpieczeństwa matki i noworodka, a o ewentualnym późniejszym wykorzystaniu konkretnego źródła komórek decyduje transplantolog.