Grypa w ciąży – objawy, leczenie i zagrożenia

Grypa w ciąży – najważniejsze fakty

Grypa u ciężarnych częściej przebiega ciężko i może prowadzić do hospitalizacji oraz powikłań, dlatego nie należy jej bagatelizować. Jeśli występuje gorączka i nasilone objawy infekcji dróg oddechowych, konieczna jest pilna konsultacja z lekarzem.

Zagrożenia:

• Gorączka i odwodnienie w pierwszym trymestrze mogą zwiększać ryzyko wad rozwojowych lub poronienia.
• W drugim i trzecim trymestrze rośnie ryzyko zapalenia płuc, niewydolności oddechowej, porodu przedwczesnego, niskiej masy urodzeniowej lub obumarcia płodu.
• Ciężki przebieg częściej obserwuje się u kobiet z chorobami przewlekłymi lub w późnej ciąży.

Objawy grypy w ciąży:

• Gorączka, dreszcze, bóle mięśni i głowy, ogólne osłabienie.
• Ból gardła, katar, kaszel i duszność.
• Czasem nudności i wymioty lub biegunka.

Co robić, gdy pojawią się objawy?

• Skontaktuj się z lekarzem – nie stosuj leków na własną rękę.
• Odpoczywaj, pij dużo płynów i jedz lekkostrawnie.
• Lekiem przeciwgorączkowym pierwszego wyboru w ciąży jest paracetamol, ale należy go stosować po konsultacji z lekarzem.
• W cięższych przypadkach lekarz może włączyć leczenie przeciwwirusowe lub antybiotykoterapię (w przypadku nadkażenia bakteryjnego).

Profilaktyka

• Szczepienie przeciw grypie – zalecane na każdym etapie ciąży.
• Unikanie kontaktu z chorymi i dużych skupisk ludzi w sezonie infekcji.
• Częste mycie rąk i wietrzenie pomieszczeń.
• Zdrowa dieta, umiarkowana aktywność fizyczna, sen i nawodnienie.

Grypa u kobiet w ciąży – dlaczego warto traktować ją poważnie?

Wiele osób, także kobiet ciężarnych, bagatelizuje sezonowe infekcje. Przeziębienie i grypa to jednak dwie zupełnie różne choroby (wywoływane przez inne wirusy), chociaż często błędnie ze sobą utożsamiane. 

Przeziębienie jest lekką infekcją o samoograniczającym się charakterze: mija samoistnie. Z grypą w większości przypadków jest podobnie, organizm wreszcie zwalcza wirusa. Przebieg choroby jest jednak cięższy i – w przeciwieństwie do przeziębienia – może się już wiązać z powikłaniami. Kobiety w ciąży są szczególnie narażone na ciężki i powikłany przebieg grypy, podobnie jak małe dzieci, seniorzy i osoby przewlekle chore¹.

Grypa sezonowa może zaatakować ciężarną w każdym trymestrze ciąży, a kobiety spodziewające się dziecka mogą być bardziej podatne na infekcje wirusowe ze względu na zmiany w działaniu układu odpornościowego². 

Wielu ważnych wniosków dotyczących grypy w ciąży dostarczyły obserwacje prowadzone podczas pandemii grypy H1N1 w 2009 roku. Kobiety ciężarne stanowiły tylko 1–2% wszystkich zakażonych, ale jednocześnie aż 20% wszystkich hospitalizacji. Trafiały do szpitala nawet czterokrotnie częściej³ niż kobiety w wieku rozrodczym, które nie były w ciąży. Najwięcej hospitalizacji zdarzało się w 3. trymestrze, kiedy wzrastało także ryzyko m.in. zapalenia płuc i niewydolności oddechowej. Podobny, nasilony przebieg infekcji u ciężarnych obserwowano także podczas wcześniejszych pandemii – grypy azjatyckiej w latach 1957–1958 i grypy hiszpanki w latach 1918–1919. Pokazuje to, jak groźna może być grypa w ciąży – 3. trymestr jest pod tym kątem szczególny, bo wiąże się z szeregiem niebezpiecznych powikłań, w tym zgonu⁴.

Grypa typu A w ciąży – co to za infekcja?

Grypa to ostra choroba zakaźna układu oddechowego wywoływana przez wirusy z rodziny rodziny Orthomyxoviridae⁵, głównie typu A (uważane za groźniejsze) i B (zwykle łagodniejszy przebieg choroby⁶), krążące wśród ludzi. Okres wylęgania się wirusa trwa od jednego do siedmiu dni, z reguły dwa. Zakażony może zarażać nim innych już na 24 godziny przed wystąpieniem objawów i przez kolejnych kilka dób, a w szczególnych przypadkach nawet powyżej 10 dni (np. przy zaburzeniach odporności)⁷. 

Kobiety ciężarne z objawami infekcji zawsze powinny się zgłosić do lekarza, nawet jeśli podejrzewają tylko lekkie przeziębienie. Trzeba wziąć pod uwagę zwiększone ryzyko ciężkiego i powikłanego przebiegu grypy, a stosowanie jakichkolwiek leków na własną rękę jest niewskazane. W aptece można kupić test, który wskaże potencjalny rodzaj wirusa (grypa A/B, RSV, COVID-19).

Grypa w ciąży: objawy infekcji

Objawy grypy w ciąży są podobne do tych występujących u wszystkich pacjentów. Najczęściej należą do nich:

• gorączka i dreszcze (lekko podwyższona temperatura w ciąży, około 37°–37,5°C może wskazywać na przeziębienie);
• ból gardła;
• kaszel (u kobiet ciężarnych częściej występują trudności w oddychaniu i duszność⁸);
• katar (katar w ciąży również może być bardziej nasilony niż u innych pacjentów ze względu na hipertermię: nadmierną temperaturę wewnętrzną organizmu, która wynika ze zmian hormonalnych i może prowadzić do zwiększenia produkcji wydzieliny⁹);
• bóle głowy;
• bóle mięśni;
• ogólne osłabienie i złe samopoczucie;
• rzadziej wymioty i biegunka¹⁰.

Największym zagrożeniem związanym z grypą w ciąży są powikłania, takie jak zapalenie płuc i niewydolność krążeniowo-oddechowa. Do ich przyczyn należą m.in. zmiany fizjologiczne osłabiające odporność, zmiany w czynności płuc (mniejsza pojemność płuc, pojemność oddechowa) oraz przeciążenie układu krążenia (zwiększone zużycie tlenu i pojemność minutowa serca)¹¹. Grypa w ciąży leczona nieprawidłowo lub nieleczona w ogóle może wywołać także wirusowe zapalenie mięśnia sercowego¹². 

Ile trwa grypa w ciąży?

Grypa z reguły trwa od trzech do siedmiu dni i ustępuje samoistnie, chociaż gorsze samopoczucie i osłabienie czasem utrzymują się nawet przez dwa tygodnie. Można również przejść infekcję zupełnie bezobjawowo, co dotyczy nawet połowy populacji¹³.

Natomiast grypa w ciąży zwykle daje silniejsze objawy i zdarza się, że trwa dłużej niż normalnie. Czasem równolegle pojawiają się inne problemy np. objawy zapalenia ucha środkowego czy zatok. U kobiet spodziewających się dziecka układ odpornościowy bywa mniej wydolny, a gdy jeszcze osłabi go infekcja wirusowa, zwiększa się ryzyko zakażeń również bakteryjnych. 

Czy grypa w ciąży może zaszkodzić dziecku?

Zwykłe przeziębienie, trwające kilka dni, nie ma większego wpływu na płód. Inaczej może być z grypą, przy czym zależnie od wieku ciąży pojawiają się odrobinę inne zagrożenia. Grypa w 1. trymestrze ciąży zwiększa prawdopodobieństwo wystąpienia wad wrodzonych płodu¹⁴, natomiast im bliżej rozwiązania, tym większe ryzyko porodu przedwczesnego, niskiej masy urodzeniowej dziecka, urodzenia martwego płodu czy zgonu dziecka w okresie wczesnonoworodkowym¹⁵.

Grypa w ciąży – 1. trymestr

Grypa w pierwszym trymestrze ciąży jest szczególnie niebezpieczna dla płodu. Do 18. tygodnia życia płodowego rozwija się łożysko, które stanowi naturalną barierę przed przenikaniem drobnoustrojów. Wprawdzie wirusy przekraczają tę barierę rzadko, ale hipertermia czasem powoduje niedobór kwasu foliowego, który może pośrednio zaburzyć rozwój cewy nerwowej płodu – przy hipertermii matki ryzyko tego typu wady się podwaja¹⁶. 

Barierę łożyskową pokonują natomiast leki, a stosowanie niektórych (przeciwwskazanych) może się wiązać z powstawaniem wad rozwojowych płodu, takich jak rozszczep kręgosłupa, przepukliny, wady serca i naczyń krwionośnych¹⁷.

Grypa w 2. trymestrze ciąży i przed porodem

Powikłana grypa w drugim trymestrze ciąży i przed rozwiązaniem może doprowadzić m.in. do porodu przedwczesnego, poronienia, obumarcia wewnątrzmacicznego płodu i niskiej masy urodzeniowej dziecka. Gorączka u matki może również powodować tachykardię (częstoskurcz) u płodu. Wzrasta ponadto ryzyko zakończenia ciąży cięciem cesarskim. Grypa w 9. miesiącu ciąży i w trakcie porodu jest dużym wyzwaniem. Co prawda noworodki chorują na nią rzadko, ale należą do grupy wysokiego ryzyka ciężkiego lub powikłanego przebiegu infekcji. Wirus grypy może się przenieść na dziecko drogą kropelkową, kontaktową lub wertykalną¹⁸.

Grypa w 3. trymestrze ciąży wiąże się z kilkukrotnie wyższym ryzykiem niekorzystnych zakończeń ciąży. Badania wskazują, że w przypadku zachorowania ryzyko porodu przedwczesnego, poronienia, urodzenia martwego płodu, niskiej masy urodzeniowej lub zgonu noworodka wzrasta nawet 5-krotnie, a częstość cięcia cesarskiego jest około dwukrotnie większa¹⁹.

Grypa w ciąży – co robić?

Grypy w czasie ciąży (ani innej infekcji, która może się nią okazać) przede wszystkim nie wolno bagatelizować. Trzeba jej zapobiegać, a w razie wystąpienia objawów pilnie skonsultować się z lekarzem i wdrożyć zalecone leczenie.

Grypa w ciąży w 2. trymestrze i przed porodem – szczepienia ochronne

Najskuteczniejszą metodą zapobiegania grypie w ciąży są szczepienia ochronne, które można wykonać w każdym trymestrze, a optymalnie w drugim lub trzecim. Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) zaleca szczepienia przeciwko grypie każdej kobiecie ciężarnej i planującej ciążę, u której nie występują czasowe bądź trwałe przeciwwskazania do szczepienia. Ta metoda skutecznie ogranicza ryzyko ciężkiego, powikłanego przebiegu infekcji u zarówno matki, jak i dziecka²⁰.

Ciężarnym najczęściej podaje się szczepionkę czterowalentną inaktywowaną, która zawiera dwa podtypy wirusa typu A i 2 linie wirusa typu B. Szczepionka ta jest dla nich bezpieczna, co potwierdzają badania kliniczne i metaanalizy. Do rzadko zgłaszanych niepożądanych odczynów poszczepiennych należą ból, obrzęk i zaczerwienienie w miejscu podania zastrzyku lub mijające samoistnie objawy ogólne, takie jak podwyższona temperatura lub gorączka²¹.

Skuteczność szczepienia w ciąży zależy od rodzaju szczepionki i jej dostosowania do wirusów obecnych w danym sezonie epidemicznym. Wyniki badań wskazują, że dzięki szczepieniu zachorowalność przyszłych mam na grypę (potwierdzoną laboratoryjnie) spada nawet o 63%, a ryzyko wystąpienia ostrych objawów ze strony układu oddechowego może być o połowę niższe. Poziom ochronnych przeciwciał u dzieci urodzonych przez zaszczepione matki utrzymuje się do sześciu miesięcy²². 

Infekcje w ciąży: grypa i przeziębienia – działania profilaktyczne

W przypadku kobiet w ciąży do profilaktyki grypy i innych infekcji wykorzystuje się te same metody, które rekomenduje się ogółowi społeczeństwa. Należą do nich przede wszystkim:

• Unikanie kontaktu z chorymi. Wirusy grypy przenoszą się głównie drogą kropelkową, czyli przez ślinę lub wydzielinę z nosa, które zostaną rozpylone w powietrzu przez osobę zakażoną i trafią do układu oddechowego osoby zdrowej. Sprzyja temu kontakt twarzą w twarz (zwłaszcza gdy chory kaszle lub mówi) oraz przebywanie blisko chorego (w odległości mniejszej niż 1,5–2 m) przez dłuższy czas bez zabezpieczenia: maseczki ochronnej. Kobiety w ciąży powinny więc unikać bezpośredniego kontaktu z chorymi domownikami, współpracownikami czy znajomymi, a w sezonie infekcyjnym (od października do kwietnia) ograniczyć także przebywanie w dużych skupiskach ludzi²³.
• Przestrzeganie zasad higieny. Wirusy grypy rozprzestrzeniają się również drogą kontaktową, czyli poprzez dotknięcie skażonej powierzchni, a następnie okolic ust, nosa czy oczu (błony śluzowe). Kobiety ciężarne powinny więc także zachować ostrożność w miejscach publicznych. Zwłaszcza w sezonie infekcyjnym po skorzystaniu z ogólnodostępnej powierzchni (np. poręczy) najlepiej solidnie umyć lub zdezynfekować ręce. Myć dłonie należy często i dokładnie na co dzień, koniecznie przed przyrządzaniem i spożywaniem posiłków (ogranicza to ryzyko także wielu innych infekcji)²⁴. 
• Aktywność fizyczna i ubranie odpowiednie do pogody. Ruch ma duże znaczenie dla ogólnego zdrowia i odporności organizmu – stymuluje wiele układów i redukuje poziom stresu. Z badań wynika, że zmniejsza ryzyko infekcji wirusowych nawet o 30%²⁵. Warto zadbać o codzienną aktywność fizyczną zgodnie z zaleceniami lekarza. Świetnym wsparciem są nawet lekkie spacery, a zła pogoda nie musi być przeszkodą – wystarczy założyć ubranie odpowiednie do warunków. Trzeba jednak przy tym pamiętać, że zarówno wychłodzenie, jak i przegrzanie są niekorzystne dla organizmu. Najlepiej się sprawdza ubiór na cebulkę, żeby móc zawsze ściągnąć lub założyć dodatkową warstwę. Z wysiłku fizycznego przyszła mama powinna jednak zrezygnować podczas infekcji (zwłaszcza grypy).
• Zbilansowana i różnorodna dieta. Dieta w ciąży powinna dostarczać wszystkich składników niezbędnych organizmowi ciężarnej kobiety – w odpowiednich ilościach i proporcjach. Dla odporności duże znaczenie mają szczególnie mikroelementy: witaminy (np. witamina D₃) i minerały oraz nienasycone kwasy tłuszczowe, zwłaszcza te z grup omega-3. Jeśli dieta nie pokrywa zapotrzebowania na któryś z mikroskładników, należy skonsultować z lekarzem suplementację. U kobiet w ciąży zaleca się zwykle dodatkowe przyjmowanie kwasu foliowego, a w przypadku niedoborów: także witaminy D, jodu, żelaza i kwasów DHA²⁶.

Grypa w ciąży – leczenie

Kobieta w ciąży z objawami infekcji podobnymi do grypy czy przeziębienia powinna się umówić na wizytę u lekarza. Leczenie grypy planuje specjalista. Ciężarna nie powinna przyjmować żadnych preparatów na własną rękę. Leki przenikają do łożyska, a wiele z nich może mieć działanie teratogenne, czyli uszkadzające płód – prowadzić do wrodzonych wad serca, układu nerwowego czy kręgosłupa dziecka²⁷.

Grypa w ciąży – jakie leki są bezpieczne, a których unikać?

W ciąży należy unikać większości leków, a przede wszystkim niesteroidowych leków przeciwzapalnych zawierających kwas salicylowy czy ibuprofen, zwłaszcza w 3. trymestrze, ze względu na toksyczne działanie i ryzyko przedwczesnego zamknięcia przewodu tętniczego u płodu, małowodzia i zaburzeń krążenia²⁸.

Za najbezpieczniejsze lek przeciwbólowy i przeciwgorączkowy w ciąży uznaje się paracetamol, ale przyjmowany w możliwie najniższych dawkach i jak najkrócej²⁹. Inne leki przeciwbólowe w ciąży są przeciwwskazane lub wymagają konsultacji z lekarzem.

Jeśli objawy są nasilone i niepokojące (np. bardzo wysoka gorączka, trudności w oddychaniu czy omdlenia), należy się zgłosić się na szpitalny oddział ratunkowy.

W niektórych przypadkach specjaliści decydują się leczyć grypę u kobiet ciężarnych preparatami przeciwwirusowymi, do których należą m.in. oseltamir i zanamiwir. Są to jedyne skuteczne leki przeciwgrypowe, pozostałe łagodzą wyłącznie objawy. Lekarz może też zalecić na czas choroby i rekonwalescencji zwiększenie podaży kwasu foliowego³⁰. Doradzi ponadto, jakie preparaty łagodzące stosować na ból gardła, kaszel czy katar.

Antybiotyk w ciąży stosowany jest wyłącznie wtedy, gdy dojdzie do nadkażenia bakteryjnego, np. zapalenia płuc.

FAQ:

1. Czy grypa w ciąży jest niebezpieczna?

Kobiety w ciąży znajdują się w grupie ryzyka ciężkiego przebiegu grypy – powikłania mogą obejmować zapalenie płuc, niewydolność krążeniowo-oddechową i wady płodu. Grypa w trzecim trymestrze ciąży zwiększa ryzyko przedwczesnego porodu i urodzenia dziecka o zbyt niskiej masie.

2. Grypa w ciąży – jak leczyć?

Kobiety w ciąży z objawami grypy powinny zgłosić się do lekarza, który zaleci właściwą terapię. Nie należy przyjmować leków na własną rękę, ponieważ wiele z nich może szkodzić dziecku.

3. Jak unikać wirusa grypy?

Skuteczną metodą zapobiegania grypie (i ciężkiemu przebiegowi choroby) w ciąży są szczepienia profilaktyczne. Należy także unikać kontaktu z chorymi, przestrzegać zasad higieny oraz dbać o zbilansowaną dietę i aktywność fizyczną.

4. Grypa w ciąży – co brać na gorączkę?

Należy skonsultować się z lekarzem; za najbezpieczniejszy lek przeciwgorączkowy w ciąży uważa się paracetamol.

5. Grypa w ciąży – jak zwalczyć?

Grypa w ciąży wymaga konsultacji lekarskiej i wdrożenia zaleconego postępowania.

Bibliografia:

1. Woroń J., Farmakoterpia w okresie ciąży, o czym należy pamiętać w praktyce, „Anestezjologia i Ratownictwo” 2023, nr 17, s. 127–131, https://www.akademiamedycyny.pl/wp-content/uploads/2023/09/AiR_2_2023_09.pdf (dostęp 07.11.2025).

2. A. Antczak, A. Dutkowska, Czym jest, a czym nie jest grypa w: Grypa: praktyczne kompendium, red. A. Antczak, Warszawa 2021, Medical Tribune Polska, s. 13–23, https://podyplomie.pl/system/products/sample_pdfs/000/007/744/original/Grypa_wyd_II_2021.pdf (dostęp 07.11.2025).

3. Antczak A. i in., Stanowisko ekspertów OPZG i PTGiP dotyczące szczepienia przeciw grypie kobiet w ciąży, s. 2, https://ptwakc.org.pl/wp-content/uploads/2020/09/OPZG_PTGiP_stanowisko_ciaza.pdf (dostęp 07.11.2025).

4. Baral N. i in., Influenza Myocarditis: A Literature Review, „Cureus” 2020, nr 12(12), https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7793451/ (dostęp 07.11.2025).

5. Bauer A. Z. i in., Paracetamol use during pregnancy — a call for precautionary action, „Nature Reviews Endocrinology” 2021, https://www.nature.com/articles/s41574-021-00553-7 (dostęp 03.11.2025).

6. Chastin S. F. M. i in., Effects of Regular Physical Activity on the Immune System, Vaccination and Risk of Community-Acquired Infectious Disease in the General Population: Systematic Review and Meta-Analysis, „Sports Medicine” 2021, nr 51(8), https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33877614/ (dostęp 07.11.2025).

7. Kosiński P., Grypa u kobiet w ciąży – czy przebiega inaczej? Możliwe powikłania u ciężarnej i u płodu, „Medycyna po Dyplomie” 2021 (wyd. specjalne), https://podyplomie.pl/grypa/posts/547.grypa-u-kobiet-w-ciazy-czy-przebiega-inaczej-mozliwe-powiklania-u-ciezarnej-i-u-plodu?page=2&srsltid=AfmBOoo_v3r95t5Ic-PJUccb-OPQ3oyUWF1jOTD5vngz9QuLuKl8A0MH (dostęp 07.11.2025).

8. Kuchar E., Odpowiedź na pytanie nadesłane do redakcji portalu „Medycyna Praktyczna”, https://www.mp.pl/pacjent/grypa/lista/62646,jaka-jest-roznica-miedzy-grypa-a-przeziebieniem (dostęp 07.11.2025).

9. Laibl V. R., Sheffield J. S., Influenza and pneumonia in pregnancy, „Clinics in Perinatology” 2005, t. 32, nr 3, s. 729–738, https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0095510805000370?via%3Dihub (dostęp 07.11.2025).

10. Maciuszek M., Być kobietą, być kobietą – wpływ estrogenów na funkcjonowanie układu odpornościowego, „Wszechświat” 2016, t. 117, nr 10–12, s. 308–314, https://bibliotekanauki.pl/articles/851876.pdf (dostęp 07.11.2025).

11. Malinowska J., Czy suplementacja w okresie ciąży jest konieczna? Wnioski z najnowszych rekomendacji Polskiego Towarzystwa Ginekologów i Położników (PTGiP), https://ncez.pzh.gov.pl/ciaza-i-macierzynstwo/plodnosc-i-ciaza/czy-suplementacja-w-okresie-ciazy-jest-konieczna-wnioski-z-najnowszych-rekomendacji-polskiego-towarzystwa-ginekologow-i-poloznikow-ptgip/ (dostęp 07.11.2025).

12. Mastalerz-Migas A. i in., Rekomendacje profilaktyki, diagnostyki i leczenia grypy u dorosłych dla lekarzy podstawowej opieki zdrowotnej: FLU KOMPAS POZ – ADULTS (rekomendacje opracowane przez ekspertów: Polskiego Towarzystwa Medycyny Rodzinnej, Polskiego Towarzystwa Wakcynologii i Ogólnopolskiego Programu Zwalczania Grypy), „Family Medicine & Primary Care Review” 2020, t. 22, nr 1, https://ptmr.info.pl/wp-content/uploads/2020/09/Flu-KOMPAS-POZ-Adults.pdf (dostęp 07.11.2025).

13. Memoli M. J. i in., Influenza in pregnancy, „Influenza” 2012, s. 1033–1039, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3582707/pdf/IRV-7-1033.pdf (dostęp 07.11.2025).

14. Pędrys K., Struziak A., Gałuszka B., Szczepienia kobiet w ciąży – rutynowa praktyka czy niepopularna forma ochrony zdrowia w Polsce? w: Wybrane aspekty stanu zdrowia osób mieszkających na terenie Polski – przegląd i badania, t. 1, red. B. Bujalska, K. Kalbarczyk, Lublin 2021, Wydawnictwo Naukowe TYGIEL, s. 283–303, https://bc.wydawnictwo-tygiel.pl/public/assets/574/Wybrane%20aspekty%20stanu%20zdrowia%20osob%20mieszkajacych%20na%20terenie%20Polski.pdf#page=283 (dostęp 07.11.2025).

15. Szenborn L., Matkowska-Kocjan A., Grypa u ciężarnych – leczenie i profilaktyka, „Medycyna po Dyplomie” 2010, t. 19, nr 7, s. 98–103, https://podyplomie.pl/publish/system/articles/pdfarticles/000/011/153/original/Strony_od_MpD_2010_07-16.pdf (dostęp 07.11.2025).

16. Wiercińska M., Grypa – rodzaje, przyczyny, leki i powikłania, https://www.mp.pl/pacjent/grypa/grypasezonowa/79643,grypa (dostęp 07.11.2025).

Przypisy:

1. A. Antczak i in., Stanowisko ekspertów OPZG i PTGiP dotyczące szczepienia przeciw grypie kobiet w ciąży, s. 2, https://ptwakc.org.pl/wp-content/uploads/2020/09/OPZG_PTGiP_stanowisko_ciaza.pdf (dostęp 07.11.2025).

2. M. Maciuszek, Być kobietą, być kobietą – wpływ estrogenów na funkcjonowanie układu odpornościowego, „Wszechświat” 2016, t. 117, nr 10–12, s. 313, https://bibliotekanauki.pl/articles/851876.pdf (dostęp 07.11.2025).

3. K. Pędrys, A. Struziak, B. Gałuszka, Szczepienia kobiet w ciąży – rutynowa praktyka czy niepopularna forma ochrony zdrowia w Polsce? w: Wybrane aspekty stanu zdrowia osób mieszkających na terenie Polski – przegląd i badania, t. 1, red. B. Bujalska, K. Kalbarczyk, Lublin 2021, Wydawnictwo Naukowe TYGIEL, s. 284, https://bc.wydawnictwo-tygiel.pl/public/assets/574/Wybrane%20aspekty%20stanu%20zdrowia%20osob%20mieszkajacych%20na%20terenie%20Polski.pdf#page=283 (dostęp 07.11.2025).

4. L. Szenborn, A. Matkowska-Kocjan, Grypa u ciężarnych – leczenie i profilaktyka, „Medycyna po Dyplomie” 2010, t. 19, nr 7, s. 98, https://podyplomie.pl/publish/system/articles/pdfarticles/000/011/153/original/Strony_od_MpD_2010_07-16.pdf (dostęp 07.11.2025).

5. A. Antczak, A. Dutkowska, Czym jest, a czym nie jest grypa w: Grypa: praktyczne kompendium, red. A. Antczak, Warszawa 2021, Medical Tribune Polska, s. 13, https://podyplomie.pl/system/products/sample_pdfs/000/007/744/original/Grypa_wyd_II_2021.pdf (dostęp 07.11.2025).

6. E. Kuchar, Odpowiedź na pytanie nadesłane do redakcji portalu „Medycna Praktyczna”, https://www.mp.pl/pacjent/grypa/lista/62646,jaka-jest-roznica-miedzy-grypa-a-przeziebieniem (dostęp 07.11.2025).

7. M. Wiercińska, Grypa – rodzaje, przyczyny, leki i powikłania, https://www.mp.pl/pacjent/grypa/grypasezonowa/79643,grypa (dostęp 07.11.2025).

8. V. R. Laibl, J. S. Sheffield, Influenza and pneumonia in pregnancy, „Clinics in Perinatology” 2005, t. 32, nr 3, s. 729, https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0095510805000370?via%3Dihub (dostęp 07.11.2025).

9. L. Szenborn, A. Matkowska-Kocjan, Grypa u ciężarnych, s. 98.

10. A. Antczak, A. Dutkowska, Czym jest, a czym nie jest grypa, s. 16.

11. A. Antczak i in., Stanowisko ekspertów, s. 2.

12. N. Baral i in., Influenza Myocarditis: A Literature Review, „Cureus” 2020, nr 12(12), https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7793451/ (dostęp 07.11.2025).

13. M. Wiercińska, Grypa – rodzaje, przyczyny, leki i powikłania.

14. P. Kosiński, Grypa u kobiet w ciąży – czy przebiega inaczej? Możliwe powikłania u ciężarnej i u płodu, „Medycyna po Dyplomie” 2021 (wyd. specjalne), https://podyplomie.pl/grypa/posts/547.grypa-u-kobiet-w-ciazy-czy-przebiega-inaczej-mozliwe-powiklania-u-ciezarnej-i-u-plodu?page=2&srsltid=AfmBOoo_v3r95t5Ic-PJUccb-OPQ3oyUWF1jOTD5vngz9QuLuKl8A0MH (dostęp 07.11.2025).

15. A. Mastalerz-Migas i in., Rekomendacje profilaktyki, diagnostyki i leczenia grypy u dorosłych dla lekarzy podstawowej opieki zdrowotnej: FLU KOMPAS POZ – ADULTS (rekomendacje opracowane przez ekspertów: Polskiego Towarzystwa Medycyny Rodzinnej, Polskiego Towarzystwa Wakcynologii i Ogólnopolskiego Programu Zwalczania Grypy), „Family Medicine & Primary Care Review” 2020, t. 22, nr 1, https://ptmr.info.pl/wp-content/uploads/2020/09/Flu-KOMPAS-POZ-Adults.pdf (dostęp 07.11.2025).

16. L. Szenborn, A. Matkowska-Kocjan, Grypa u ciężarnych, s. 99.

17. J. Woroń, Farmakoterpia w okresie ciąży, o czym należy pamiętać w praktyce, „Anestezjologia i Ratownictwo” 2023, nr 17, s. 129, https://www.akademiamedycyny.pl/wp-content/uploads/2023/09/AiR_2_2023_09.pdf (dostęp 07.11.2025).

18. A. Antczak i in., Stanowisko ekspertów, s. 3.

19. A. Mastalerz-Migas i in., Rekomendacje profilaktyki, diagnostyki i leczenia grypy, s. 7.

20. A. Antczak i in., Stanowisko ekspertów, s. 3–4.

21. K. Pędrys, A. Struziak, B. Gałuszka, Szczepienia kobiet w ciąży, s. 285–286.

22. A. Antczak i in., Stanowisko ekspertów, s. 4.

23. M. J. Memoli i in., Influenza in pregnancy, „Influenza” 2012, s. 1035, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3582707/pdf/IRV-7-1033.pdf (dostęp 07.11.2025).

24. M. J. Memoli i in., Influenza in pregnancy, s. 1035.

25. S. F. M. Chastin i in., Effects of Regular Physical Activity on the Immune System, Vaccination and Risk of Community-Acquired Infectious Disease in the General Population: Systematic Review and Meta-Analysis, „Sports Medicine” 2021, nr 51(8), https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33877614/ (dostęp 07.11.2025).

26. J. Malinowska, Czy suplementacja w okresie ciąży jest konieczna? Wnioski z najnowszych rekomendacji Polskiego Towarzystwa Ginekologów i Położników (PTGiP), https://ncez.pzh.gov.pl/ciaza-i-macierzynstwo/plodnosc-i-ciaza/czy-suplementacja-w-okresie-ciazy-jest-konieczna-wnioski-z-najnowszych-rekomendacji-polskiego-towarzystwa-ginekologow-i-poloznikow-ptgip (dostęp 07.11.2025).

27. J. Woroń, Farmakoterpia w okresie ciąży, s. 127.

28. J. Woroń, Farmakoterpia w okresie ciąży, s. 127.

29. Bauer A. Z. i in., Paracetamol use during pregnancy — a call for precautionary action, „Nature Reviews Endocrinology” 2021, https://www.nature.com/articles/s41574-021-00553-7 (dostęp 03.11.2025).

30. L. Szenborn, A. Matkowska-Kocjan, Grypa u ciężarnych, s. 99.