Znieczulenie zewnątrzoponowe przy porodzie

Pigułka wiedzy – znieczulenie zewnątrzoponowe. Co to i jak działa?

Znieczulenie zewnątrzoponowe to metoda uśmierzania bólu porodowego polegająca na podaniu leku w okolice rdzenia kręgowego. Blokuje przewodzenie bodźców bólowych z dolnej części ciała, ale nie odbiera świadomości – rodząca może współpracować i aktywnie uczestniczyć w porodzie¹.

Znieczulenie zewnątrzoponowe: gdzie się podaje?

• Lek wprowadza się do przestrzeni zewnątrzoponowej w odcinku lędźwiowym kręgosłupa.
• Przez pozostawiony w tym miejscu cienki cewnik można podawać kolejne dawki, aby utrzymywać działanie znieczulenia przez cały poród.
• Znieczulenie obejmuje obszar od pasa w dół – pacjentka z reguły czuje skurcze jako ucisk, ale nie odczuwa bólu².

Znieczulenie podpajęczynówkowe a zewnątrzoponowe

• Zewnątrzoponowe – działa po kilku, kilkunastu minutach, można je przedłużać; stosowane głównie przy porodzie naturalnym.
• Podpajęczynówkowe – lek podaje się głębiej, bezpośrednio do płynu mózgowo-rdzeniowego; działa niemal natychmiast, ale jednorazowo i tylko na ok. 1,5–3 godziny; częściej wykorzystywane przy cesarskim cięciu.
• Metoda CSE (łączona) – szybki efekt i możliwość dalszego podawania leku przez cewnik zewnątrzoponowy³.

Ile kosztuje znieczulenie zewnątrzoponowe przy porodzie?

W szpitalach mających kontrakt z NFZ znieczulenie jest bezpłatne⁴.

Czy znieczulenie zewnątrzoponowe przy porodzie jest bezpieczne?

Znieczulenie zewnątrzoponowe jest uznawane za bezpieczne, ale pozostaje procedurą inwazyjną. Najczęstsze, choć rzadko występujące działania niepożądane to:

• spadek ciśnienia tętniczego i zawroty głowy,
• ból głowy po przypadkowym nakłuciu opony twardej (ok. 0,5–0,6%),
• niedostateczne lub jednostronne znieczulenie (wymagające korekty),
• bardzo rzadko – infekcja, krwiak w miejscu wkłucia lub zaburzenia neurologiczne⁵.

Na czym polega znieczulenie zewnątrzoponowe ciągłe (ZZO)?

Znieczulenie zewnątrzoponowe do porodu stosuje się w celu zablokowania bólu w dokładnie tej części ciała, w której się on pojawia. Ze względu na formę tę metodę znieczulenia nazywa się anestezją regionalną. Przyszła mama może się również spotkać z określeniem analgezja zewnątrzoponowa lub ze skrótem ZZO. Ten rodzaj znieczulenia należy do grupy blokad centralnych⁶.

Wstrzyknięcie środków znieczulających do przestrzeni zewnątrzoponowej w odcinku lędźwiowym kręgosłupa skutkuje utratą czucia dolegliwości bólowych od pasa w dół. Ulga w bólu porodowym jest silna, ale pacjentka pozostaje w pełni świadoma, zdolna do interakcji i skoncentrowana, co wpływa także na budowę więzi z noworodkiem⁸.

Jako substancję znieczulającą najczęściej stosuje się bupiwakainę lub jej pochodną: ropiwakainę. Ta druga uznawana jest za bezpieczniejszą i korzystniejszą, ponieważ skutecznie znosi ból, ale nie powoduje blokady motorycznej, więc rodząca może się swobodnie poruszać⁹.

Jak wygląda podanie leków przeciwbólowych do kręgosłupa?

Do znieczulenia zewnątrzoponowego kobietę kwalifikuje specjalista anestezjolog po konsultacji z prowadzącym poród położnikiem. Podstawą kwalifikacji jest życzenie rodzącej lub wskazania medyczne (przy czym niezależnie od wskazań kobieta musi się na takie znieczulenie zgodzić, może też odmówić)¹⁰. 

Lekarz znieczula skórę i za pomocą cienkiej igły zakłada cewnik, przez który podaje środki znieczulające. Zastosowanie cewnika zewnątrzoponowego pozwala dostarczać leki w kolejnych dawkach, co szczególnie przydaje się w sytuacjach, gdy czas trwania porodu jest nieprzewidywalny¹¹.

Cały zabieg podania znieczulenia zewnątrzoponowego do porodu trwa około 20 minut, a efekt przeciwbólowy utrzymuje się średnio około 2 godzin. Jeśli do tego czasu akcja porodowa się nie zakończy, anestezjolog może (na życzenie rodzącej) podać kolejne dawki leku znieczulającego (już znacznie szybciej, bo przez cewnik). Każda kobieta inaczej reaguje na stosowany środek, dlatego też odstępy czasowe można skrócić lub wydłużyć (zwykle w granicach 1,5–5 godzin). Specjaliści zaznaczają jednak, że znieczulenie nie powinno zostać przerwane podczas drugiego okresu porodu¹².

Zastosowanie tego rodzaju znieczulenia w położnictwie stało się popularne, ponieważ zapewnia ono znaczną ulgę w bólu podczas porodu naturalnego, a jednocześnie pozwala kobiecie świadomie i aktywnie uczestniczyć w narodzinach dziecka. Natomiast tak jak każda inwazyjna procedura medyczna, znieczulenie zewnątrzoponowe może się wiązać z pewnymi powikłaniami, które pacjentka powinna najpierw omówić z lekarzem prowadzącym¹³.

Kiedy należy zrezygnować z zastosowania znieczulenia zewnątrzoponowego?

Przeciwwskazaniami do znieczulenia zewnątrzoponowego są m.in.:

• brak zgody rodzącej,
• zaburzenia świadomości, pobudzenie pacjentki,
• małopłytkowość w ciąży – wymaga weryfikacji badań,
• położnicze stany naglące (m.in. rzucawka, wypadnięcie pępowiny, ostra wewnątrzmaciczna zamartwica płodu),
• zakażenie skóry w miejscu wkłucia,
• zaburzenia krzepnięcia krwi,
• niektóre wrodzone wady serca,
• niektóre choroby OUN (m.in stwardnienie zanikowe boczne, stwardnienie rozsiane – zależnie od stanu zdrowia kobiety i decyzji lekarza)¹⁴,
• nadciśnienie w ciąży (samo w sobie nie wyklucza, ale niezbędna jest kontrola choroby i decyzja anestezjologa wspólnie z prowadzącym poród lekarzem).

W czasie kwalifikacji lekarz bierze pod uwagę także objawy zgłaszane w ciągu ostatnich miesięcy, np. epizody omdleń czy zawroty głowy w ciąży – nie są one przeciwwskazaniem, ale wymagają monitorowania.

Czy znieczulenie zewnątrzoponowe boli? Gdzie się je podaje i kiedy?

Znieczulenie zewnątrzoponowe podawane jest w znieczuleniu miejscowym do przestrzeni zewnątrzoponowej kanału kręgowego odcinka lędźwiowego kręgosłupa. Kobieta może odczuć przejściowy lekki dyskomfort.

Lek znieczulający, przedostając się w górę i w dół rdzenia, blokuje przewodnictwo nerwowe, a więc również ból. Lekarz anestezjolog dobiera cienką igłę i sprawnym ruchem wprowadza ją w przestrzeń międzykręgową kręgosłupa ciężarnej¹⁵.

Kobieta powinna leżeć na plecach z nogami ugiętymi w kolanach i pozostać w tej pozycji przez około 20 minut, aby znieczulenie rozeszło się równomiernie. Wyjątkiem są rodzące z objawami zespołu żyły głównej dolnej. Wówczas znieczulenie podaje się w pozycji leżącej na boku, a kobieta powinna się co kilka minut obracać.

Znieczulenie zewnątrzoponowe przy porodzie trzeba podać w odpowiedniej chwili. Z reguły stosuje się je w aktywnej fazie pierwszego okresu porodu, gdy występuje już regularna czynność skurczowa macicy, a rozwarcie zewnętrznego ujścia szyjki macicy wynosi 3–5 cm¹⁶. 

Podczas rozwiązania porodu przez cesarskie cięcie z reguły stosuje się jednocześnie jeszcze jeden rodzaj znieczulenia: podpajęczynówkowe. Obie te metody można połączyć podczas jednego wkłucia lub zastosować jedną po drugiej na różnych poziomach.

Znieczulenie zewnątrzoponowe a podpajęczynówkowe

W znieczuleniu zewnątrzoponowym lek podaje się do przestrzeni zewnątrzoponowej, czyli tuż przy rdzeniu kręgowym. Efekt pojawia się po kilku, kilkunastu minutach i można go podtrzymywać przez cały poród dzięki cewnikowi. W znieczuleniu podpajęczynówkowym lek wstrzykuje się głębiej – do płynu mózgowo-rdzeniowego. Przynosi ulgę niemal natychmiast, ale działa tylko przez określony, niezbyt długi czas (średnio 1,5–3 godziny) i nie ma możliwości podania kolejnej dawki tą samą drogą¹⁷.

Metodę podpajęczynówkową najczęściej stosuje się przy cięciu cesarskim – zapewnia na tyle silne zniesienie bólu, że pozwala uniknąć narkozy ogólnej i jest elementem nowoczesnego postępowania okołooperacyjnego ERAS¹⁸.

Istnieje też metoda łączona – CSE. Najpierw podaje się lek podpajęczynówkowo, aby szybko zablokować ból, ale od razu zakłada się cewnik zewnątrzoponowy, który pozwala kontynuować znieczulenie, gdy poród trwa dłużej¹⁹.

Znieczulenie zewnątrzoponowe – poród bez bólu?

Zastosowanie znieczulenia zewnątrzoponowego przynosi liczne korzyści. Przede wszystkim skutecznie znosi ból, który negatywnie wpływa na przebieg porodu naturalnego, psychikę kobiety i dobrostan dziecka. Według większości specjalistów jest to najskuteczniejsza metoda łagodzenia bólu porodowego²⁰. Stosowane obecnie środki mogą go ograniczyć nawet w 95%²¹, przy czym podaje się je w maksymalnie niskich dawkach, dlatego ryzyko działań niepożądanych jest ograniczone.

Czy znieczulenie zewnątrzoponowe jest bezpieczne?

Wokół znieczulenia zewnątrzoponowego narosło sporo mitów i wiele przyszłych mam się go obawia. Czy słusznie? Rzeczywiście, ta procedura wiąże się z dość inwazyjną interwencją medyczną (zwłaszcza w porównaniu z takimi formami łagodzenia bólu jak sedacja wziewna – gaz rozweselający). Podobnie jak inne inwazyjne metody jest więc obarczona ryzykiem wystąpienia skutków ubocznych i powikłań²². Z drugiej strony działania niepożądane są rzadkie, bo ryzyko ich wystąpienia minimalizuje kwalifikacja kobiety do zabiegu.

Znieczulenie zewnątrzoponowe – skutki uboczne i wady

Poza niewątpliwymi zaletami podanie znieczulenia zewnątrzoponowego może się wiązać również z pewnymi wadami. Zalicza się do nich ryzyko wystąpienia powikłań (o których poniżej) i działań niepożądanych. Ewentualnym powikłaniom można jednak zapobiegać, stosując rygorystyczne zasady wykonywania znieczulenia i kwalifikacji kobiety rodzącej. Lekarz powinien przedstawić pacjentce możliwy wpływ znieczulenia na przebieg porodu oraz listę potencjalnych powikłań. Dopiero wówczas kobieta podejmuje decyzję, a zgodę musi wyrazić na piśmie²³.

Znieczulenie zewnątrzoponowe – powikłania (późne i wczesne)

Rzadkie, choć możliwe powikłania i skutki uboczne znieczulenia zewnątrzoponowego obejmują m.in.:

• przypadkowe nakłucie opony twardej i związane z tym bóle głowy;
• przypadkowe nakłucie żyły i podanie środków dożylnie;
• powikłania neurologiczne (np. paraliż, zespół tętnicy rdzeniowej przedniej);
• spadek ciśnienia tętniczego;
• zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych;
• krwiaka przestrzeni zewnątrzoponowej²⁴;
• możliwe zwiększone ryzyko nacięcia krocza i pęknięcia śluzówki pochwy²⁵;
• zwiększone ryzyko przekwalifikowania porodu na cięcie cesarskie (chociaż w grupie kobiet znieczulanych nie obserwuje się częstszych porodów zabiegowych)²⁶.

Znieczulenie zewnątrzoponowe wiąże się również z możliwością nieznacznego wydłużenia pierwszego okresu porodu. Zjawisko to obserwuje się w badaniach klinicznych, jednak zwykle ta metoda jest porównywana z podaniem petydyny (która z kolei przyspiesza akcję porodową) bądź odnoszona do lat wcześniejszych, gdy stosowano większe dawki leków. Ponadto – niezależnie od formy znieczulenia – na przebieg porodu może negatywnie wpływać po prostu jego indukcja²⁷. Samo znieczulenie wręcz przyspiesza rozwieranie się szyjki macicy, dlatego te obserwacje mogą wynikać po prostu z indywidualnych uwarunkowań pacjentek²⁸.

Wbrew obiegowym opiniom znieczulenie zewnątrzoponowe nie wywołuje również przewlekłego bólu kręgosłupa, pleców (poza ewentualną lekką bolesnością w miejscu wkłucia). Według specjalistów takie dolegliwości są po prostu spowodowane przemieszczającym się w czasie ciąży środkiem ciężkości ciała. Po porodzie kręgosłup zostaje natychmiast odbarczony i powraca do swoich naturalnych krzywizn, a to może się wiązać z objawami bólowymi²⁹.

Jaki jest wpływ znieczulenia zewnątrzoponowego na poród i zdrowie noworodka?

Znieczulenie zewnątrzoponowe nie wpływa na przebieg i powikłania trzeciego okresu porodu oraz na stan urodzeniowy noworodka³⁰ i jego ocenę w skali Apgar³¹. 

Aktualne randomizowane badania i analizy Cochrane pokazują, że nie potwierdzono związku między stosowaniem tej metody a częstszymi cięciami cesarskimi czy przewlekłym bólem pleców – są to głównie utrwalone mity. Wprowadzenie schematów analgezji opartych na niskich dawkach sprawiło, że znieczulenie nie wydłuża porodu, nie opóźnia rozpoczęcia karmienia piersią i nie pogarsza kontaktu matki z noworodkiem. Przeciwnie – poprzez zmniejszenie nasilenia bólu i zmęczenia sprzyja aktywnemu udziałowi rodzącej, skraca czas rekonwalescencji i może obniżać odsetek porodów instrumentalnych, co zwiększa bezpieczeństwo matki i dziecka³².

Poradnik dla przyszłej mamy – kiedy rozważyć zastosowanie znieczulenia zewnątrzoponowego przy porodzie?

• Gdy kobieta odczuwa silny ból, który jest trudny do zniesienia. Znieczulenie zewnątrzoponowe często jest jedynym skutecznym sposobem na jego złagodzenie.
• Gdy poród się wydłuża – znieczulenie zewnątrzoponowe może pomóc matce odpocząć i zebrać siły na etap wypierania dziecka.
• Znieczulenie zewnątrzoponowe jest preferowaną metodą znieczulenia w sytuacjach, kiedy pojawia się konieczność wykonania cesarskiego cięcia.
• Przeszłe doświadczenia z porodami, problemy zdrowotne lub inne kwestie medyczne – nierzadko to właśnie one wpływają na decyzję lekarza prowadzącego o wyborze tego typu znieczulenia.

Znieczulenie warto rozważyć także wtedy, gdy silny ból porodowy nakłada się na inne dolegliwości, takie jak przewlekły ból kręgosłupa w ciąży, zmęczenie czy napięcie mięśniowe – w takich sytuacjach analgezja pomaga zachować siły do drugiego okresu porodu.

Ten rodzaj znieczulenia nie powinien jednak być stosowany od razu. Każda kobieta powinna mieć również szansę skorzystać najpierw z niefarmakologicznych metod łagodzenia bólu, które są neutralne dla przebiegu porodu i jej zdrowia.

FAQ:

1. Jakie są skutki uboczne po znieczuleniu w kręgosłup?

Możliwe powikłania po znieczuleniu w kręgosłup to m.in.: spadek ciśnienia tętniczego krwi kobiety ciężarnej, bóle głowy, problemy neurologiczne czy krwiak przestrzeni zewnątrzoponowej – jednak obserwuje się je rzadko.

2. Czy stosowanie znieczulenia zewnątrzoponowego jest bezpieczne?

Zewnątrzoponowe znieczulenie przy porodzie jest uważane za bezpieczne dla mamy i dziecka – uchodzi za współczesny złoty standard łagodzenia bólu porodowego.

3. Znieczulenie zewnątrzoponowe – ile trwa?

Prawidłowe zastosowanie znieczulenia zewnątrzoponowego może zapewnić ulgę pacjentce przez cały czas trwania porodu. Pierwsze efekty zwykle pojawiają się po kilku minutach, a jego pełne działanie osiąga się zazwyczaj w ciągu 10–20 minut.

4. Znieczulenie zewnątrzoponowe – czy boli?

Znieczulenie zewnątrzoponowe nie boli, jednak jego podanie może się wiązać z dyskomfortem.

Bibliografia:

1. Zawadzka Z. i in., Znieczulenie zewnątrzoponowe w porodzie drogami natury a urazy okołoporodowe narządu rodnego – charakterystyka porównawcza, „Współczesne Pielęgniarstwo i Ochrona Zdrowia” 2019, nr. 2, s. 60–63, https://cejsh.icm.edu.pl/cejsh/element/bwmeta1.element.desklight-f53225fd-f1d4-4857-8295-e793464097cb (dostęp 7.11.2025).

2. Aktualności Centrali NFZ, https://www.nfz.gov.pl/aktualnosci/aktualnosci-centrali/wiekszy-dostep-do-znieczulenia-przy-porodzie-jest-zarzadzenie-prezesa-nfz,8619.html (dostęp 04.11.2025).

3. Białowolska K., Znieczulenie podpajęczynówkowe do cięcia cesarskiego – poszukiwanie idealnej dawki leku miejscowo znieczulającego, „Anestezjologia i Ratownictwo” 2021, nr 15, s. 257–264, https://www.akademiamedycyny.pl/wp-content/uploads/2022/04/AiR_4_2021_06.pdf (dostęp 04.11.2025).

4. Chutkowski R., Znieczulenie zewnątrzoponowe i inne metody łagodzenia bólu porodowego, https://www.forumginekologii.pl/article/znieczulenie-zewnatrzoponowe-i-inne-metody-lagodzenia-bolu-porodowego (dostęp 7.11.2025).

5. Chutkowski R., Wódarski B., Malec-Milewska M., Metody i organizacja analgezji porodu – doświadczenia własne, „Ból” 2015, t. 16, nr 2, s. 7–15, https://bolczasopismo.pl/article/81807/pl (dostęp 04.11.2025).

6. Halliday L., Nelson S. M., Kearns R. J., Epidural analgesia in labor: A narrative review, „International Journal of Gynecology & Obstetrics” 2022, nr 159, s. 356–364, https://obgyn.onlinelibrary.wiley.com/doi/epdf/10.1002/ijgo.14175 (dostęp 04.11.2025).

7. Janowski J., Znieczulenie porodu – aktualny stan wiedzy, „Journal of Education, Health and Sport” 2022, nr 12(3), s, 184–197, https://apcz.umk.pl/JEHS/article/view/37755/31844 (dostęp 04.11.2025).

8. Janowski J., Zwierzyńska A., Adamczyk-Gruszka O., Historia leczenia bólu porodowego, „Journal of Education, Health and Sport” 2022, nr 12(8), s. 61–70, https://www.researchgate.net/publication/361005135_History_of_treatment_of_labor_pains (dostęp 04.11.2025).

9. Jaskot B. i in., Sposób znieczulenia rodzącej a stan urodzeniowy, stężenie kortyzolu i interleukiny-6 we krwi pępowinowej, „Ginekologia Polska” 2011, nr 82, s. 767–774, https://core.ac.uk/download/pdf/268472398.pdf (dostęp 07.11.2025).

10. Weigl W. i in., Wpływ znieczulenia zewnątrzoponowego na poród, „Ginekologia Polska” 2010, nr 81, s. 41–45, https://core.ac.uk/download/pdf/268473099.pdf (dostęp 7.11.2025).

Przypisy:

1. L. Halliday, S. M. Nelson, R. J. Kearns, Epidural analgesia in labor: A narrative review, „International Journal of Gynecology & Obstetrics” 2022, nr 159, s. 356–358, https://obgyn.onlinelibrary.wiley.com/doi/epdf/10.1002/ijgo.14175 (dostęp 04.11.2025).

2. R. Chutkowski, Znieczulenie zewnątrzoponowe.

3. J. Janowski, A. Zwierzyńska, O. Adamczyk-Gruszka, Historia leczenia bólu porodowego, „Journal of Education, Health and Sport” 2022, nr 12(8), s. 64, https://www.researchgate.net/publication/361005135_History_of_treatment_of_labor_pains (dostęp 04.11.2025).

4. Aktualności Centrali NFZ, https://www.nfz.gov.pl/aktualnosci/aktualnosci-centrali/wiekszy-dostep-do-znieczulenia-przy-porodzie-jest-zarzadzenie-prezesa-nfz,8619.html (dostęp 04.11.2025).

5. R. Chutkowski, Znieczulenie zewnątrzoponowe.

6. R. Chutkowski, B. Wódarski, M. Malec-Milewska, Metody i organizacja analgezji porodu – doświadczenia własne, „Ból” 2015, t. 16, nr 2, s. 10, https://bolczasopismo.pl/article/81807/pl (dostęp 04.11.2025).

7. Z. Zawadzka i in., Znieczulenie zewnątrzoponowe w porodzie drogami natury a urazy okołoporodowe narządu rodnego – charakterystyka porównawcza, „Współczesne Pielęgniarstwo i Ochrona Zdrowia” 2019, t. 8, nr. 2, s. 60–61, https://cejsh.icm.edu.pl/cejsh/element/bwmeta1.element.desklight-f53225fd-f1d4-4857-8295-e793464097cb (dostęp 4.11.2025).

8. R. Chutkowski, Znieczulenie zewnątrzoponowe.

9. R. Chutkowski, Znieczulenie zewnątrzoponowe.

10. R. Chutkowski, Znieczulenie zewnątrzoponowe.

11. J. Janowski, Znieczulenie porodu – aktualny stan wiedzy, „Journal of Education, Health and Sport” 2022, nr 12(3), s, 189, https://apcz.umk.pl/JEHS/article/view/37755/31844 (dostęp 04.11.2025).

12. R. Chutkowski, Znieczulenie zewnątrzoponowe.

13. J. Janowski, Znieczulenie porodu – aktualny stan wiedzy, s. 189–190.

14. R. Chutkowski, B. Wódarski, M. Malec-Milewska, Metody i organizacja analgezji porodu, s. 10–11.

15. J. Janowski, Znieczulenie porodu – aktualny stan wiedzy, s. 189.

16. R. Chutkowski, Znieczulenie zewnątrzoponowe.

17. R. Chutkowski, Znieczulenie zewnątrzoponowe.

18. K. Białowolska, Znieczulenie podpajęczynówkowe do cięcia cesarskiego – poszukiwanie idealnej dawki leku miejscowo znieczulającego, „Anestezjologia i Ratownictwo” 2021, nr 15, s. 258, https://www.akademiamedycyny.pl/wp-content/uploads/2022/04/AiR_4_2021_06.pdf (dostęp 04.11.2025).

19. J. Janowski, A. Zwierzyńska, O. Adamczyk-Gruszka, Historia leczenia bólu porodowego.

20. W. Weigl i in., Wpływ znieczulenia zewnątrzoponowego na poród, „Ginekologia Polska” 2010, nr 81, s. 42, https://core.ac.uk/download/pdf/268473099.pdf (dostęp 7.11.2025).

21. R. Chutkowski, Znieczulenie zewnątrzoponowe.

22. R. Chutkowski, B. Wódarski, M. Malec-Milewska, Metody i organizacja analgezji porodu, s. 11.

23. R. Chutkowski, Znieczulenie zewnątrzoponowe.

24. R. Chutkowski, Znieczulenie zewnątrzoponowe.

25. Z. Zawadzka i in., Znieczulenie zewnątrzoponowe w porodzie drogami natury, s. 63.

26. W. Weigl i in., Wpływ znieczulenia zewnątrzoponowego na poród, s. 45.

27. R. Chutkowski, Znieczulenie zewnątrzoponowe.

28. W. Weigl i in., Wpływ znieczulenia zewnątrzoponowego na poród, s. 45.

29. R. Chutkowski, Znieczulenie zewnątrzoponowe.

30. W. Weigl i in., Wpływ znieczulenia zewnątrzoponowego na poród, s. 45.

31. B. Jaskot i in., Sposób znieczulenia rodzącej a stan urodzeniowy, stężenie kortyzolu i interleukiny-6 we krwi pępowinowej, „Ginekologia Polska” 2011, nr 82, s. 774, https://core.ac.uk/download/pdf/268472398.pdf (dostęp 04.11.2025).

32. J. Janowski, Znieczulenie porodu – aktualny stan wiedzy, s. 189.