Czego nie jeść w ciąży? Unikaj tych produktów!

Czego nie jeść w ciąży – pigułka wiedzy

W ciąży należy unikać produktów spożywczych, które mogą zagrażać zdrowiu matki i dziecka – szczególnie tych, które potencjalne zawierają bakterie, pasożyty, toksyny lub inne szkodliwe substancje. Kobietom ciężarnym zaleca się usunąć z diety szczególnie surowe produkty pochodzenia zwierzęcego, niektóre ryby, bogate źródła retinolu, żywność przetworzoną, alkohol, nadmiar kofeiny i nieprzebadane zioła.

Czego nie wolno jeść w ciąży?

• Surowe i niedogotowane mięso – tatar, carpaccio, krwiste steki, surowe wędliny (np. salami, chorizo) itp. mogą zawierać bakterie Listeria monocytogenes i pierwotniaki Toxoplasma gondii. Zakażenia nimi (listerioza, toksoplazmoza, ale także salmonelloza) mogą mieć potencjalnie niebezpieczne skutki matki i dziecka.
• Niepasteryzowane mleko i sery (np. camembert, brie czy oscypek) są potencjalnym źródłem zakażenia Listerią.
• Surowe jaja (np. w domowym majonezie, tiramisu) zwiększają ryzyko zakażenia Salmonellą.
• Wątróbka i tran – są bogatymi źródłami witaminy A, która w zbyt dużej ilości jest toksyczna dla płodu¹.
• Niektóre ryby – np. rekin, miecznik, makrela królewska czy duży tuńczyk zawierają dużo rtęci.
• Surowe kiełki – mogą być siedliskiem bakterii, należy je spożywać tylko po obróbce cieplnej².
• Fast foody i żywność wysoko przetworzona – zawierają szkodliwe tłuszcze trans, konserwanty i nadmiar soli³.
• Alkohol – całkowicie zakazany. Nie istnieje bezpieczna dawka alkoholu, którą można przyjąć w ciąży; każda może negatywnie wpływać na rozwój płodu⁴.
• Kofeina – ogranicz do 200 mg dziennie, czyli około dwóch filiżanek kawy⁵ (pamiętaj, że kofeina to także herbata czy czekolada!).
• Zioła i napary ziołowe – unikaj wszystkich, dla których brakuje rzetelnych badań potwierdzających bezpieczeństwo stosowania w ciąży.
• Nieumyte warzywa i owoce – stwarzają ryzyko mikrobiologiczne (pasożyty) i chemiczne (pozostałości pestycydów i innych środków)⁶.

Dodatkowe sugestie żywieniowe dla kobiet w ciąży

• Myj owoce i warzywa tuż przed jedzeniem/przygotowywaniem.
• Mięso, ryby i jaja jedz wyłącznie po dokładnej obróbce cieplnej⁷.
• Ogranicz sól i cukier, aby zmniejszyć ryzyko nadciśnienia i cukrzycy ciążowej⁸.
• Jeśli cierpisz na brak apetytu w ciąży, pilnie skonsultuj się z lekarzem.

Czego nie można jeść w ciąży?

W diecie ciężarnej należy wykluczyć zwłaszcza surowe mięso, ryby i jajka, a także niepasteryzowane mleko, sery pleśniowe i dojrzewające – mogą być przyczyną groźnych chorób: listeriozy, toksoplazmozy czy salmonellozy. Przyszła mama powinna też unikać fast foodów, słodyczy i kolorowych napojów, które dostarczają pustych kalorii i szkodliwych substancji. Ostrożnie warto podchodzić do wątróbki, kawy i herbaty, niektórych ryb oraz produktów grillowanych i wędzonych. 

Jeśli kobiecie dokuczają dolegliwości związane z układem trawiennym, np. zaparcia w ciąży, powinna skonsultować się z lekarzem i dietetykiem, aby bezpiecznie wykluczyć problematyczne produkty, np. fasolę i groch.

Niewskazane mięso w ciąży

Białko jest szczególnie ważne w diecie ciężarnych – jest niezbędne do zapewnienia odpowiedniego poziomu syntezy tkanek płodowych, łożyskowych i macicznych, odpowiada również za metabolizm płodowy⁹. W czasie ciąży zapotrzebowanie na białko wzrasta, szczególnie w ostatnich 10 tygodniach. Jego udział w diecie nie powinien jednak przekraczać 25%¹⁰, a sporą część zapotrzebowania mogą pokryć produkty roślinne: strączki, tofu czy orzechy i nasiona. 

Dobrym źródłem białka jest chude mięso, ale surowe może być zanieczyszczone Listerią lub Toxoplasmą, które są potencjalnie groźne dla matki i dziecka, w tym powodują m.in. poronienia, przedwczesne porody i wady wrodzone. Należy więc spożywać wyłącznie mięso poddane odpowiedniej obróbce termicznej.

Niewskazane są także przetworzone produkty spożywcze, które zawierają wiele substancji potencjalnie niebezpiecznych dla prawidłowego rozwoju dziecka (np. konserwantów, barwników), m.in. duża część gotowych wyrobów mięsnych i wędliniarskich¹¹.

Jakich ryb nie jeść w ciąży?

Również ryby są dobrym źródłem białka, a ponadto (tłuste ryby morskie) niezbędnych do rozwoju płodu i zdrowia przyszłej mamy nienasyconych kwasów tłuszczowych (NNKT), w tym Omega-3. 

Niektóre rodzaje ryb i owoce morza zawierają jednak duże stężenie metali ciężkich, m.in. rtęci¹⁴, które mogą negatywnie wpływać na rozwój neurologiczny dziecka. 

Przyszła mama powinnaunikać dużych i tłustych ryb drapieżnych, takich jak miecznik, tuńczyk, łosoś, pstrąg czy makrela królewska. Ponieważ odżywiają się one mniejszymi stworzeniami, dodatkowo kumulują zanieczyszczenia i metale ciężkie. Szkodliwe dla dziecka i matki są również dioksyny i polichlorowane bifenyle (PCB), których duże stężenia stwierdza się m.in. w rybach poławianych w Bałtyku, zwłaszcza w łososiach, śledziach i szprotach. Lepiej więc wybierać ryby z Pacyfiku, Oceanu Atlantyckiego czy Morza Północnego, gatunki niedrapieżne i żyjące krótko¹⁵.

W ciąży zakazane są też surowe ryby i owoce morza, czyli np. sushi – podobnie jak w przypadku surowego mięsa istnieje ryzyko zakażenia groźnymi patogenami.

Jakie ryby w ciąży spożywać i w jakiej ilości? Sprawdzonych informacji dostarcza m.in. Morski Instytut Rybacki, który określa dla poszczególnych gatunków tygodniowe porcje bezpieczne ze względu na skażenie rtęcią i innymi szkodliwymi substancjami.

Niewskazany nabiał w ciąży 

Obok mięsa, strączków i orzechów nabiał jest kolejnym dobrym źródłem białka. Produkty mleczne zawierają ponadto dużo m.in. wapnia i witamin z grupy B, które wspierają prawidłowy rozwój płodu i pomagają utrzymać zdrowie przyszłej mamy. 

Dostarczany w nabiale wapń jest niezbędny do budowy kości i zębów dziecka. Zapotrzebowanie na ten pierwiastek zwiększa się w czasie ciąży, a jego niedobory mogą powodować powikłania u zarówno matki (m.in. osteopenia, osteoporoza, nieprawidłowe skurcze mięśni), jak i dziecka (m.in. ograniczony wzrost płodu, zaburzenia mineralizacji kości)¹⁶.

Podobnie jak w przypadku surowego mięsa, ze względu na ryzyko mikrobiologiczne w ciąży zakazane jest jednak spożywanie niepasteryzowanego mleka i jego przetworów, np. serów pleśniowych. Należy też ograniczyć sery (i inne produkty mleczne) tłuste oraz o wysokiej zawartość soli kuchennej, której nadmiar wiąże się z nadmierną utratą wapnia i ryzykiem nadciśnienia¹⁷.

Zakazane owoce w ciąży

Owoce stanowią zdrowy dodatek do diety, ponieważ zawierają wiele witamin. Należy je jednakodpowiednio przechowywać i dokładnie myć, żeby usunąć jak najwięcej substancji chemicznych i zanieczyszczeń znajdujących się na ich powierzchni²⁰.

Dieta w ciąży powinna zawierać owoce, jednak nadmierne ich spożycie, zwłaszcza w drugim trymestrze i w postaci soków może zwiększać ryzyko rozwoju cukrzycy ciążowej (GDM)²¹. Dlatego soki warto pić sporadycznie, a jeśli już, to tłoczone lub świeżo wyciskane bez dodatku cukru. Najlepiej jednak jeść całe owoce, które mają znacznie niższy indeks glikemiczny niż soki i poza cukrem zawierają także sporą ilość błonnika²².

Niewskazane warzywa w ciąży

Warzywa powinny stanowić podstawę codziennej diety każdego człowieka, w tym kobiet w ciąży. Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) zaleca spożywanie co najmniej 400 g warzyw i owoców dziennie, przy czym większą część tej porcji powinny stanowić warzywa²³. Dostarczają one błonnika, witamin (m.in. C, K, z grupy B) oraz składników mineralnych, które wspierają prawidłowy rozwój płodu i funkcjonowanie układu pokarmowego przyszłej mamy.

Warzywa warto jeść jak najczęściej – zarówno jako dodatek do posiłków, jak i w postaci zdrowych przekąsek. Najwięcej korzyści przynosi łączenie ich ze źródłami białka, węglowodanami złożonymi i minerałami. Świetnym pomysłem jest m.in. papryka w ciąży – bogata w witaminę C, pomaga zwiększyć wchłanianie żelaza z diety, w tym żelaza niehemowego z produktów pochodzenia roślinnego²⁴. 

Przyszła mama może jeść warzywa świeże, gotowane, pieczone, a także konserwowe, jeśli tylko nie zawierają nadmiaru soli. Przykładem ostatniej grupy są oliwki w ciąży – dostarczają zdrowych tłuszczów, ale należy sięgać po nie z umiarem, zwłaszcza gdy dodano do nich sporo soli.

Kontrowersyjne pestki, nasiona i orzechy w ciąży

Pestki, nasiona i orzechy są cennym składnikiem zdrowej diety kobiet w ciąży. Dostarczają niezbędnych nienasyconych kwasów tłuszczowych (NNKT), ważnych dla prawidłowego rozwoju mózgu płodu. Są ponadto świetnym roślinnym źródłem białka, błonnika i minerałów, takich jak magnez, cynk i selen²⁵, które pomagają utrzymać organizm w zdrowiu i równowadze. Mimo stereotypów w ciąży można jeść różne orzechy, byle z umiarem – z uwzględnieniem ich wysokiej kaloryczności.

Czy w ciąży można jeść grzyby?

Grzyby w ciąży można jeść. Są korzystnym dodatkiem do diety, pod warunkiem że pochodzą z pewnego źródła i zostaną odpowiednio przygotowane. Na przykład pieczarki w ciąży uchodzą za wartościowe i bezpieczne, ale warto sprawdzić ich źródło oraz dokładnie je umyć i poddać obróbce cieplnej (duszenie, gotowanie). Niedogotowane grzyby zwiększają ryzyko zatrucia lub trudności trawiennych²⁶.

Grzyby są jednak ciężkostrawne²⁷, dlatego należy ostrożnie je łączyć z innymi „ciężkimi” produktami, np. z tłustymi rybami i mięsem, śmietaną czy strączkami.

Szczególnej ostrożności wymagają grzyby leśne – najlepiej zrezygnować z samodzielnego zbierania, aby uniknąć pomyłki gatunkowej²⁸.

Czego nie wolno pić w ciąży?

Wyjaśnialiśmy już, czego nie może jeść kobieta w ciąży, a co z napojami?

Alkohol w ciąży

Pierwsze miejsce na liście produktów zakazanych w ciąży zajmuje alkohol – w każdej postaci. Etanol łatwo przenika do krwi i przez pępowinę jest transportowany do płodu. Organizm dziecka nie potrafi go metabolizować – alkohol jest więc toksyną zatruwającą jego organizm. 

Aby chronić dziecko przed szkodliwym działaniem alkoholu, należy zachować abstynencję przez całą ciążę. Systematyczne spożywanie alkoholu przez ciężarną jest przyczyną płodowego zespołu alkoholowego (FAS), którego objawami są m.in. niska masa urodzeniowa, wady twarzoczaszki, uszkodzenie komórek nerwowych i opóźnienie rozwoju²⁹.

Cola w ciąży

Poza alkoholem niewskazane w ciąży jest picie słodzonych napojów gazowanych, takich jak cola. Zawierają dużo cukru, który może prowadzić do szybkiego przyrostu masy ciała i problemów z poziomem glukozy we krwi. Nadmierne spożycie cukru w ciąży zwiększa ryzyko rozwoju cukrzycy ciążowej, która może negatywnie wpłynąć na zdrowie zarówno matki, jak i dziecka³⁰. 

Problematyczne są też dwutlenek węgla, barwniki i konserwanty dodawane do napojów gazowanych, które mogą nasilać dolegliwości ciążowe, takie jak wzdęcia czy zgaga w ciąży. Napoje tego typu są też źródłem licznych substancji dodatkowych, których wpływ na płód nie jest do końca poznany (np. aspartamu)³¹. Warto więc je restrykcyjnie ograniczyć lub zupełnie z nich zrezygnować na rzecz wody z dodatkiem cytryny, naturalnych herbat owocowych czy (raz na czas) świeżo wyciskanych soków.

Dodatkowym problemem z colą i jej podobnymi napojami jest duża zawartość kofeiny, która w nadmiarze może być w ciąży szkodliwa. 

Herbata i kawa w ciąży

Wciąż kontrowersje budzi temat kawy w ciąży. Kofeina łatwo przenika przez łożysko, a płód nie potrafi jej rozkładać, dlatego jej nadmiar może niekorzystnie wpływać na rozwój dziecka. Obecnie eksperci zalecają, aby kobiety ciężarne nie przekraczały 200 mg kofeiny dziennie³² – to ilość odpowiadająca mniej więcej dwóm filiżankom słabszej kawy lub czterem szklankom czarnej herbaty. 

Przekroczenie tej dawki może się wiązać z mniejszą masą urodzeniową noworodka i zwiększonym ryzykiem poronienia (zwłaszcza przy spożyciu powyżej 300 mg na dobę). Kofeina występuje jednak nie tylko w kawie i herbacie, lecz także m.in. w kakao, czekoladzie, napojach typu cola i energetykach, dlatego należy sumować całość jej dziennego spożycia³³.

Niewskazane zioła i przyprawy w ciąży

Wiele ziół uznawanych za ogólnie bezpieczne może w ciąży stanowić zagrożenie dla rozwijającego się dziecka. Na przykład kurkuma w ciąży może być spożywana tylko w niewielkich ilościach, jako dodatkowa przyprawa do dań lub napojów. Nie zaleca się jednak przyjmowania suplementów z kurkuminą. Związek ten w większych ilościach może działać pobudzająco na macicę – prowokować jej skurcze, co może prowadzić do porodu przedwczesnego³⁴. 

Należy również zwracać uwagę na mieszanki przypraw orientalnych, takie jak curry – w ciąży warto je ograniczyć. Zwykle zawierają wspomnianą kurkumę, a ponadto chili i inne składniki o działaniu rozgrzewającym i pobudzającym perystaltykę jelit. Ostre jedzenie w ciąży może nasilać dolegliwości żołądkowe³⁵.

Liczne zioła są w ciąży przeciwwskazane, a dla wielu brakuje na tyle dobrych badań, aby uznać je za bezpieczne. Wśród substancji przeciwwskazanych przyszłym mamom znajdują się m.in. aloes, liść szałwii, liść i owoc senesu czy korzeń i kłącze lukrecji³⁶. Spożywanie ziół zawsze warto uzgodnić z lekarzem ginekologiem, gdyż nawet napar z lipy może być w ciąży szkodliwy: ograniczać przepływ krwi w łożysku.

Przekąski w ciąży: paluszki, krakersy, chipsy

W ciąży należy unikać wysokokalorycznych przekąsek, takich jak chipsy, krakersy, paluszki, popcorn smakowy czy inne produkty typu fast food. Są one ubogie w składniki odżywcze, a bogate w tłuszcze trans i sól. Obecne w chipsach, ciastkach i innych produktach wysoko przetworzonych tłuszcze trans mogą zaburzać rozwój płodu i niekorzystnie wpływać na gospodarkę lipidową organizmu matki³⁷. Nadmiar soli sprzyja z kolei zatrzymywaniu wody, podnosi ciśnienie tętnicze i nasila obrzęki. W badaniach wykazano również, że częste jedzenie fast foodów i słodyczy zwiększa ryzyko cukrzycy ciążowej³⁸.

Na szczęście lista produktów, z których trzeba zrezygnować w ciąży, nie jest długa. Zdrowa dieta przyszłej mamy może być różnorodna, smaczna i sycąca – tym bardziej że w tym wyjątkowym czasie zapotrzebowanie kaloryczne naturalnie rośnie, więc można (a nawet trzeba!) jeść trochę więcej.

FAQ:

1. Czego nie jeść, czego unikać w ciąży?

Kobieta w ciąży nie może jeść surowego mięsa, ryb, jaj i niepasteryzowanych produktów mlecznych oraz pić alkoholu. Powinna także uważać na duże ryby drapieżne (ze względu na zanieczyszczenia), większość ziół i nadmiar kofeiny oraz mocno ograniczyć słodycze i fast foody.

2. Dlaczego dieta kobiety w ciąży jest ważna?

Kobiety ciężarne powinny szczególnie zadbać o dietę, gdyż wszelkie złe nawyki żywieniowe mogą zaburzyć prawidłowy przebieg ciąży. Niewłaściwe odżywianie wpływa na rozwój dziecka, może zwiększać ryzyko komplikacji takich jak cukrzyca ciążowa, nadciśnienie oraz niedobory kluczowych składników odżywczych.

3. Czy można jeść grzyby w ciąży?

Tak, grzyby w ciąży można jeść, pod warunkiem że pochodzą z pewnego źródła i są dobrze ugotowane lub usmażone. Z punktu widzenia bezpieczeństwa należy unikać surowych i nieznanych gatunków grzybów, zwłaszcza leśnych, ze względu na ryzyko zatrucia i trudności trawiennych.

4. Czy w okresie ciąży można pić kawę?

W ciąży można pić kawę, ale należy to robić z umiarem. Zaleca się ograniczyć spożycie kofeiny do około 200 mg dziennie, co odpowiada mniej więcej dwóm filiżankom słabej kawy. Nadmiar kofeiny może negatywnie wpływać na rozwój płodu, np. zaburzać pracy serca.

5. Czy można jeść śledzie w ciąży?

Tak, w ciąży można jeść tłuste ryby morskie, w tym śledzie, które są bogatym źródłem kwasów omega-3 wspierających rozwój mózgu dziecka. Należy jednak wybierać śledzie pochodzące ze sprawdzonych źródeł, jak najmniej zanieczyszczone.

6. Czy picie coli w ciąży jest bezpieczne?

Picie coli w ciąży nie jest zalecane ze względu na zawartość cukru, kofeiny i barwników, które mogą szkodzić zdrowiu. Zamiast coli przyszła mama powinna sięgać po wodę z dodatkiem owoców, herbaty owocowe czy (z umiarem) świeżo wyciskane soki.

Bibliografia:

1. Zielińska A., Ocena zależności między sposobem odżywiania a dolegliwościami u osób z zaburzeniami czynnościowymi przewodu pokarmowego, „Pielęgniarstwo i Zdrowie Publiczne” 2014, nr 4(3), s. 227–237, https://pzp.umw.edu.pl/pdf/2014/4/3/227.pdf (dostęp 6.10.2025).

2. Casagrande A. Ribeiro i in., Listeria monocytogenes: An Inconvenient Hurdle for the Dairy Industry, „Diary” 2023, nr 4(2), https://www.mdpi.com/2624-862X/4/2/22 (dostęp 06.10.2025).

3. Dąbrowki M., Paluś D., Związek wyborów żywieniowych w czasie ciąży z cukrzycą ciążową, „Diabetologia Praktyczna” 2017, t. 3, nr 4, s. 147–152, https://journals.viamedica.pl/diabetologia_praktyczna/article/view/56148/42225 (dostęp 06.10.2025).

4. Dreher M. L., Whole Fruits and Fruit Fiber Emerging Health Effects, „Nutrients” 2018, nr 10, https://www.mdpi.com/2072-6643/10/12/1833 (dostęp 23.08.2024).

5. Fuloria S. i in., A Comprehensive Review on the Therapeutic Potential of Curcuma longa Linn. in Relation to its Major Active Constituent Curcumin, „Frontiers in Pharmacology” 2022, nr 13, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8990857/ (dostęp 06.10.2025).

6. Ginekologiczno-położniczy szpital kliniczny Uniwersytetu Medycznego im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu, Zalecenia żywieniowe dla kobiet w ciąży pojedynczej, niepowikłanej, https://www.gpsk.ump.edu.pl/upload/zalecenia_dla_pacjentek/f68-u_informacje_i_zalecenia_zywieniowe_dla_kobiet_w_ciazy.pdf (dostęp 06.10.2025).

7. Gonçalves B. i in., Composition of Nuts and Their Potential Health Benefits—An Overview, „Foods” 2023, nr 12(5), https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10000569/ (dostęp 06.10.2025).

8. Iko Afé O. H. i in., Chemical hazards in smoked meat and fish, „Food Science & Nutrition 2021, nr 9(12), https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8645718/ (dostęp 06.10.2025).

9. Kapka-Skrzypczak L. i in., Dieta ciężarnej a ryzyko wad wrodzonych dziecka, „Medycyna Ogólna i Nauki o Zdrowiu” 2011, tom 17, nr 4, s. 218–223, https://www.researchgate.net/publication/339274113_Dieta_ciezarnej_a_ryzyko_wad_wrodzonych_dziecka (dostęp 06.10.2025).

10. Kłys W., Stoś K., Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej, Mięso czerwone i przetworzone – za i przeciw, https://ncez.pzh.gov.pl/abc-zywienia/zasady-zdrowego-zywienia/mieso-czerwone-i-przetworzone-za-i-przeciw (dostęp 06.10.2025).

11. Krzemińska A., Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej, Grzyby jako wartościowy element diety, https://ncez.pzh.gov.pl/abc-zywienia/zasady-zdrowego-zywienia/grzyby-jako-wartosciowy-element-diety/ (dostęp 06.10.2025).

12. Łuczak A. i in., Bezpieczeństwo leków roślinnych w ciąży, „Farmacja Współczesna” 2017, nr 10, s. 140–146, https://www.akademiamedycyny.pl/wp-content/uploads/2018/01/5.pdf (dostęp 23.08.2024).

13. Muchacka R., Kukla M., Odżywianie kobiet w czasie ciąży, „Praca Naukowe WSZIP” 2017, nr 42(3), s. 61–73 https://pracenaukowe.wwszip.pl/prace/prace-naukowe-42.pdf#page=63 (dostęp 06.10.2025).

14. Morski Instytut Rybacki Państwowy Instytut Badawczy, Ocena narażenia konsumentów ryb na szkodliwe działanie zanieczyszczeń, https://mir.gdynia.pl/ocena-narazenia-konsumentow-ryb-na-szkodliwe-dzialanie-zanieczyszczen/ (dostęp 06.10.2025).

15. Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej, Zalecenia zdrowego żywienia, https://ncez.pzh.gov.pl/wp-content/uploads/2021/02/talerz-i-zalecenia.pdf (dostęp 06.10.2025).

16. Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej, Niedokrwistość, https://ncez.pzh.gov.pl/wp-content/uploads/2021/03/zalecenia_dietetycy_niedokrwistosc.pdf (dostęp 06.10.2025).

17. Nowak A., Czy ryby to samo zdrowie?, „Tutoring Gedanensis” 2019, nr 4(2), s. 26–29, https://czasopisma.bg.ug.edu.pl/index.php/tutee/article/view/5863 (dostęp 06.10.2025).

18. Román-Gálvez M. R. i in., Caffeine Intake throughout Pregnancy, and Factors Associated with Non-Compliance with Recommendations: A Cohort Study, „Nutrients” 2022, nr 14(24), https://www.mdpi.com/2072-6643/14/24/5384? (dostęp 06.10.2025).

19. Stanowisko Zespołu Ekspertów Polskiego Towarzystwa Ginekologicznego w zakresie suplementacji witamin i mikroelementów podczas ciąży, „Ginekologia Polska” 2011, nr 82, s. 551, https://journals.viamedica.pl/ginekologia_polska/article/download/46322/33110 (dostęp 06.10.2025).

20. Śmiechowska M., Newerli-Guz J., Grzybobranie jako forma sylwaturystyki, czyli co wiemy o grzybach? w: Doskonalenie jakości usług przewodnickich w dobie pandemii, red. T. Lesiów, Wrocław 2023, Wydawnictwo Uniwersytetu Ekonomicznego we Wrocławiu, s. 47–56, https://www.researchgate.net/publication/377713515_Grzybobranie_jako_forma_sylwaturystyki_czyli_co_wiemy_o_grzybach (dostęp 6.10.2025).

21. Wedziuk-Reszka A., Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej, Jakich produktów unikać w czasie ciąży?, https://ncez.pzh.gov.pl/ciaza-i-macierzynstwo/plodnosc-i-ciaza/jakich-produktow-unikac-w-czasie-ciazy (dostęp 06.10.2025).

22. Wendołowicz A. i in., Żywienie kobiet w okresie ciąży, „Medycyna Ogólna i Nauki o Zdrowiu” 2014, t. 20, nr 3, s. 341–345, https://ppm.umb.edu.pl/docstore/download.seam?entityType=article&entityId=UMB7cf0e74b81df426999bd4468a87f8298&fileId=UMB774d363dc2ed498a8832235a4bf17141 (dostęp 06.10.2025).

23. Wierzejska R., Wpływ spożycia kofeiny na przebieg ciąży i rozwój płodu, „Perinatologia, Neonatologia i Ginekologia” 2012, t. 5, nr 2, s. 110–113, https://polona.pl/preview/7cb935a8-1027-432a-8ff1-d4ffd286a7e0 (dostęp 06.10.2025).

Przypisy:

1. A. Wendołowicz i in., Żywienie kobiet w okresie ciąży, s. 342, „Medycyna Ogólna i Nauki o Zdrowiu” 2014, t. 20, nr 3, s. 342, https://ppm.umb.edu.pl/docstore/download.seam?entityType=article&entityId=UMB7cf0e74b81df426999bd4468a87f8298&fileId=UMB774d363dc2ed498a8832235a4bf17141 (dostęp 06.10.2025).

2. A. Wedziuk-Reszka, Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej (NCEZ), Jakich produktów unikać w czasie ciąży?, https://ncez.pzh.gov.pl/ciaza-i-macierzynstwo/plodnosc-i-ciaza/jakich-produktow-unikac-w-czasie-ciazy/ (dostęp 06.10.2025).

3. M. Dąbrowski, D. Paluś, Związek wyborów żywieniowych w czasie ciąży z cukrzycą ciążową, „Diabetologia Praktyczna” 2017, t. 3, nr 4, s. 147–148, https://journals.viamedica.pl/diabetologia_praktyczna/article/view/56148/42225 (dostęp 06.10.2025).

4. A.Wendołowicz i in., Żywienie kobiet w okresie ciąży, s. 344.

5. M. R. Román-Gálvez i in., Caffeine Intake throughout Pregnancy, and Factors Associated with Non-Compliance with Recommendations: A Cohort Study, „Nutrients” 2022, nr 14(24), https://www.mdpi.com/2072-6643/14/24/5384? (dostęp 06.10.2025).

6. A. Wedziuk-Reszka, NCEZ, Jakich produktów unikać w czasie ciąży?, https://ncez.pzh.gov.pl/ciaza-i-macierzynstwo/plodnosc-i-ciaza/jakich-produktow-unikac-w-czasie-ciazy/ (dostęp 06.10.2025).

7. A.Wendołowicz i in., Żywienie kobiet w okresie ciąży, s. 342.

8. M. Dąbrowski, D. Paluś, Związek wyborów żywieniowych w czasie ciąży z cukrzycą ciążową, s. 147–148.

9. A.Wendołowicz i in., Żywienie kobiet w okresie ciąży, s. 342–343.

10. R. Muchacka, M. Kukla, Odżywianie kobiet w czasie ciąży, s. 65–66.

11. A. Wedziuk-Reszka, NCEZ, Jakich produktów unikać w czasie ciąży?, https://ncez.pzh.gov.pl/ciaza-i-macierzynstwo/plodnosc-i-ciaza/jakich-produktow-unikac-w-czasie-ciazy/ (dostęp 06.10.2025).

12. A.Wendołowicz i in., Żywienie kobiet w okresie ciąży, s. 343.

13. A. Wedziuk-Reszka, NCEZ, Jakich produktów unikać w czasie ciąży?, https://ncez.pzh.gov.pl/ciaza-i-macierzynstwo/plodnosc-i-ciaza/jakich-produktow-unikac-w-czasie-ciazy/ (dostęp 06.10.2025).

14. A. Nowak, Czy ryby to samo zdrowie?, „Tutoring Gedanensis” 2019, nr 4(2), s. 26–28, https://czasopisma.bg.ug.edu.pl/index.php/tutee/article/view/5863 (dostęp 06.10.2025).

15. A. Wedziuk-Reszka, NCEZ, Jakich produktów unikać w czasie ciąży?, https://ncez.pzh.gov.pl/ciaza-i-macierzynstwo/plodnosc-i-ciaza/jakich-produktow-unikac-w-czasie-ciazy/ (dostęp 06.10.2025).

16. Stanowisko Zespołu Ekspertów Polskiego Towarzystwa Ginekologicznego w zakresie suplementacji witamin i mikroelementów podczas ciąży, „Ginekologia Polska” 2011, nr 82, s. 551, https://journals.viamedica.pl/ginekologia_polska/article/download/46322/33110 (dostęp 06.10.2025).

17. Stanowisko Zespołu Ekspertów Polskiego Towarzystwa Ginekologicznego w zakresie suplementacji witamin i mikroelementów podczas ciąży, „Ginekologia Polska” 2011, nr 82, s. 551, https://journals.viamedica.pl/ginekologia_polska/article/download/46322/33110 (dostęp 06.10.2025).

18. A. Wendołowicz i in., Żywienie kobiet w okresie ciąży, s. 342.

19. R. Muchacka, M. Kukla, Odżywianie kobiet w czasie ciąży, s. 70.

20. A. Wedziuk-Reszka, NCEZ, Jakich produktów unikać w czasie ciąży?, https://ncez.pzh.gov.pl/ciaza-i-macierzynstwo/plodnosc-i-ciaza/jakich-produktow-unikac-w-czasie-ciazy/ (dostęp 06.10.2025).

21. M. Dąbrowski, D. Paluś, Związek wyborów żywieniowych w czasie ciąży z cukrzycą, s. 150-151.

22. M. L. Dreher, Whole Fruits and Fruit Fiber Emerging Health Effects, „Nutrients” 2018, nr 10, https://www.mdpi.com/2072-6643/10/12/1833 (dostęp 06.10.2025).

23. Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej, Zalecenia zdrowego żywienia, https://ncez.pzh.gov.pl/wp-content/uploads/2021/02/talerz-i-zalecenia.pdf (dostęp 06.10.2025).

24. Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej, Zalecenia zdrowego żywienia, https://ncez.pzh.gov.pl/wp-content/uploads/2021/02/talerz-i-zalecenia.pdf (dostęp 06.10.2025).

25. B. Gonçalves i in., Composition of Nuts and Their Potential Health Benefits—An Overview, „Foods” 2023, nr 12(5), https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10000569/ (dostęp 06.10.2025).

26. A. Krzemińska, Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej (NCEZ), Grzyby jako wartościowy element diety, https://ncez.pzh.gov.pl/abc-zywienia/zasady-zdrowego-zywienia/grzyby-jako-wartosciowy-element-diety/ (dostęp 06.10.2025).

27. M. Śmiechowska, J. Newerli-Guz, Grzybobranie jako forma sylwaturystyki, czyli co wiemy o grzybach? w: Doskonalenie jakości usług przewodnickich w dobie pandemii, red. T. Lesiów, Wrocław 2023, Wydawnictwo Uniwersytetu Ekonomicznego we Wrocławiu, s. 47.

28. Ginekologiczno-położniczy szpital kliniczny Uniwersytetu Medycznego im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu, Zalecenia żywieniowe dla kobiet w ciąży pojedynczej, niepowikłanej, https://www.gpsk.ump.edu.pl/upload/zalecenia_dla_pacjentek/f68-u_informacje_i_zalecenia_zywieniowe_dla_kobiet_w_ciazy.pdf (dostęp 06.10.2025).

29. L. Kapka-Skrzypczak i in., Dieta ciężarnej a ryzyko wad wrodzonych dziecka, „Medycyna Ogólna i Nauki o Zdrowiu” 2011, tom 17, nr 4, s. 222, https://www.researchgate.net/publication/339274113_Dieta_ciezarnej_a_ryzyko_wad_wrodzonych_dziecka (dostęp 06.10.2025).

30. M. Dąbrowski, D. Paluś, Związek wyborów żywieniowych w czasie ciąży z cukrzycą ciążową, s. 147–148.

31. R. Muchacka, M. Kukla, Odżywianie kobiet w czasie ciąży, „Praca Naukowe WSZIP” 2017, nr 42(3), s. 70 https://pracenaukowe.wwszip.pl/prace/prace-naukowe-42.pdf#page=63, (dostęp 06.10.2025).

32. M. R. Román-Gálvez i in., Caffeine Intake throughout Pregnancy.

33. R. Wierzejska, Wpływ spożycia kofeiny na przebieg ciąży i rozwój płodu, „Perinatologia, Neonatologia i Ginekologia” 2012, t. 5, nr 2, s. 110, https://polona.pl/preview/7cb935a8-1027-432a-8ff1-d4ffd286a7e0 (dostęp 06.10.2025).

34. S. Fuloria i in., A Comprehensive Review on the Therapeutic Potential of Curcuma longa Linn. in Relation to its Major Active Constituent Curcumin, „Frontiers in Pharmacology” 2022, nr 13, s. 20, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8990857/ (dostęp 06.10.2025).

35. A. Zielińska, Ocena zależności między sposobem odżywiania a dolegliwościami u osób z zaburzeniami czynnościowymi przewodu pokarmowego, „Pielęgniarstwo i Zdrowie Publiczne” 2014, nr 4(3), s. 231, https://pzp.umw.edu.pl/pdf/2014/4/3/227.pdf (dostęp 6.10.2025).

36. A. Łuczak i in., Bezpieczeństwo leków roślinnych w ciąży, „Farmacja Współczesna” 2017, nr 10, s. 141–142, https://www.akademiamedycyny.pl/wp-content/uploads/2018/01/5.pdf (dostęp 23.08.2024).

37. A.Wendołowicz i in., Żywienie kobiet w okresie ciąży, s. 343.

38. M. Dąbrowski, D. Paluś, Związek wyborów żywieniowych w czasie ciąży z cukrzycą, s. 147.